پڙھيو پڙھيجاءِ

سنڌ جي ڏاهي حشو ڪيولراماڻي جو قول : ”آئون ڪميونزم لاءّ وڙھي سگهان ٿو آئون ڪميونزم لاءِ مري سگهان ٿو پر ڪميونزم جي هيٺ رهڻ پسند نه ڪندس.“

نوٽ؛ حشو ڪيولراماڻي جو هي قول سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سنڌ جي ڏاهي سانئڻ جيجي ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد

محمد ابراهيم جويو
ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد، سنڌ جي اُها باوقار، حوصله مند ۽ ساڃاهه – وان نياڻي هئي، جنهن نه رڳو پنهنجي خاندان جو پر سموريءَ سنڌ جو، سنڌ ۾ ۽ سنڌ کان ٻاهر، نالو روشن ڪيو. هُن جو والد محترم سائين جي .ايم.سيد سنڌ جي اُها عزت لائق شخصيت هو، جنهن جو جديد سنڌ ۽ اُن جي جديد قومي شعور جي تعمير ۾ لازوال ڪردار هو.
ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد، پنهنجي والد جي تربيت هيٺ رهي، انهن جي سٻاجهائپ ۽ سادگيءَ، سيرت ۽ ڪردار واريءَ بلنديءَ ۽ علم ۽ عمل وارا گڻ حاصل ڪري، سچ پچ پاڻ کي سنڌ جي سرزمين جي هڪ مثالي گڻوان، سٻاجهي ۽ عالم عورت ثابت ڪيو.
باوجود خانداني رسمن جي قيد ۾ جڪڙيل سماج جي رڪاوٽ جي، هِن سدوريءَ ۽ سلڇڻي نياڻيءَ، صرف ۽ صرف پنهنجي والد محترم جي محبت، رهبريءَ ۽ ساٿ سان، سنڌ يونيورسٽيءَ کان ڏورانهين انگلنڊ جي سَسيڪس يونيورسٽيءَ تائين جو علمي سفر طيءَ ڪيو، ۽ وڏيءَ محنت، اورچائيءَ ۽ همت سان پيءُ جي خواهش جو احترام رکندي، سنڌ جي صوفين جي عالمي پيغام “Universal Message of Sufis of Sindh” جهڙي هڪ دلپذير ۽ اعليٰ موضوع جو انتخاب ڪيو، ۽ سالن جي پورهئي ۽ ڏاکڙن، ۽ علمي وسيلن ۽ خود پئسي جي محدوديت جي باوجود، سنڌ جي اُن “پهرينءَ نياڻيءَ هئڻ” جو شرف حاصل ڪيو، جنهن شاهه لطيف جي فڪر عظيم ذريعي سنڌ جي صوفين جي جامع پيغام تي ڊاڪٽريٽ جي مُستَنِد ۽ مُعتبر ڊگري حاصل ڪئي.
سنڌ جي هن پُر عزم نياڻيءَ، پنهنجي علم جي تڪميل لاءِ، ڪيڏي نه جاکوڙ ۽ ذهن جي ڪيڏيءَ نه يڪسُوئيءَ ۽ همه گيريت کان ڪم ورتو مختلف ادارن ۾ داخلا جا ڏکيا مرحلا، استادن ۽ علمي رهبرن (Guides) جي علمي فيض جو استفادو، ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتابن ۽ دستاويزن جي تلاش ۽ انهن جي تفصيلي ۽ باريڪ مطالعو، مختلف ٻولين جي ڄاڻ جي حاصلات، ۽ تصوف، ويدانت ۽ يورپ جي Mysticism بابت، مذهبن ۽ فلسفن جي اڀياس، ايم اي، ايم فِل ۽ پي ايڇ ڊي جي علمي ۽ مطالعاتي تقاضائن جو پورائو- اهي ڏکيا ۽ اڻاوالَڪَ هئا، جيڪي سَنَ جهڙي ڪُنڊائتي ڳوٺڙي ۽ پيراڻي / سَيداڻي گهر جي نياڻيءَ کي نه رڳو لنگهڻا پيا، پر، سنڌيءَ جي مقبول محاوري موجب، “ٽڪر ٽاڪڻا” پيا. اُن سڄي سفر ۾ جيڪا رهنمائي سيد اعظم، سائين جي ايم سيد، پنهنجي نياڻيءَ جي ڪئي، سا سچ پچ ته والدين لاءِ هڪ سبق ۽ هڪ مثال آهي.
جيجي دُرِ شهوار جون لکڻيون پڙهي پختي عزم ۽ ارادي واريءَ نياڻيءَ جي مستقل مزاجيءَ کان متاثر ٿيڻو پوي ٿو، اُتي سندس علم جي راهه ۾ رڪاوٽن جي ڄاڻ پڻ ملي ٿي، ۽ اُتي اسان جي ملڪ جي ادارن، استادن ۽ شاگردن جي ابترحال جو نقشو به اسان جي اکين آڏو تَريِ اچي ٿو ۽ معلوم ٿئي ٿو ته منزل جي حاصلات لاءِ رڳو جذباتيت ۽ هلڪي نعري بازي ضروري نه آهي، پر اُن لاءِ اول العزميءَ، ڄاڻ ۽ محنت ۽ خالص محنت جي ضرورت آهي.
جيجي دُرِ شهوار مادر علمي سنڌ يونيورسٽي، ڄامشوري، مان 28 نومبر 19722ع تي، يعني اڄ کان پورا 42 سال اڳ، جِي جِي دُرشهوار پنهنجي والد محترم کي لکيو هو، اُهو خط پڙهي، محسوس ٿئي ٿو ته اسان جي استادن ۽ شاگردن جو معيار ۽ ذهني سطح اڄ به اُتي ئي بيٺي آهي. خط ۾ لکي ٿي:
“انهن نوجوانن جو ذهن ڪڏهن بالغ ٿيندو، ڪجهه چئي نٿو سگهجي، ڪهڙي مُنهن سان هِنن ۾ اميدون رکجن، جيڪي سڄو سالُ ڪلاسن جو مُنهن ڪونه ڏسن، امتحان ۾ استادن کي ريوالوَر ڏيکاري، ڌمڪيون ڏئي، آرام سان ڪاپي ڪري، پوزيشن کڻن ۽ فرسٽ ڪلاس پاس ٿين! پوءِ انهن جي قابليت جو اندازو خود لڳائي سگهون ٿا. اِنهيءَ جي باوجود افعالن جا سٺا هجن ته به چڱو!
“ٻئي طرف استاد هر حالت ۾ پنهنجا دقيانوسي عقيدا شاگردن تي مڙهڻ جي ڪوشش ۾ آهن! جيڪو نه مڃين، ته ڊگريءَ تان هٿ کڻي- جيئن 14 سالن کان پوءِ مس مس وڃي الانا صاحب کي ڊگري ملي آهي! جن جي نظر ۾ ڌرتيءَ سان محبت ۽ ڌرتيءَ جي ساراهه ڪفر آهي، ۽ ٻئي طرف Virtues (نيڪيون) صرف ۽ صرف مسلمانن جي ميراث آهن، جيڪي ٻئي ڪنهن به مذهب جي پوئلڳن ۾ ٿي نٿيون سگهن! سواءِ سندن گروهه جي ملن جي، ٻيا هنن جي نظر ۾ سڀ ڀٽڪيل آهن! تعليم نه ٿي، هڪُ تماشو ٿيو. اهڙن استادن ۽ شاگردن سان گڏ ڪم ڪرڻ لاءِ يا هنن جهڙو ٿيڻو پوي يا چرين جي اسپتالن ۾ اڳ ئي روم رزرو ڪرائي ڇڏجي!”
ڇا، اڄ به ساڳي حالت نه آهي؟ استاد مارون کائين پيا، تعليمي ادارن ۽ هاسٽلن کي چو ديواريون ڏئي جيل خانو بنايو ويو آهي، شاگردن ۽ استادن کان رينجرس ۽ پوليس وارا تلاشي وٺي، پوءِ کين اندر داخل ٿيڻ ڏين ٿا! جتي تعليم جي محافظ رينجرس ۽ پوليس هجي، استاد شاگردن کان ڊڄن ۽ شاگرد پنهنجن هيڻن تي آڪرا ۽ پروان ڏاڍن جا غلام هجن، اُتي تعليم جو معيار ڪيئن بلند ٿيندو! جتي درسگاهن ۾ آزاد سوچ اختيار ڪرڻ جو حق نه هوندو ته ڪَٽَر پڻي استادَ لائق ۽ ذهين شاگردن کي لازمي طرح 14سالن ۾ ڊگريون ڏيندا، ۽ چاپلوس ۽ “تون مون کي حاجي چَئُه، مان توکي قاضي چوان” قسم جي شاگردن کي ٻن ٽن سالن اندر ڊگريون ملي وينديون، ۽ پوءِ ڊگرين جي ڀَريُن وارا ڊاڪٽر جيڪو ذهني علاج هِن اٻوجهه ۽ وهمن ۾ ورتل غلام قوم جو ڪندا، اُن جي نتيجي کان باخبر آهيون.
اهڙي طرح جِي جِي دُرشهوار علم جي حاصلات لاءِ جڏهن پرڏيهه لاءِ اُسَهِي هئي، ته هن جو مطمع نظر صرف ڊگري نه هو، پر هُن جو مقصد علم جي حاصلات هئي، پوءِ اُهو علم انگلنڊ ۾ ملي يا ايران ۾، آمريڪا ۾ ملي يا انڊيا ۾ هر هنڌ هُن ڪوشش ڪئي، ۽ پنهنجي وسيع النظر، وسيع القلب ۽ عالم والد کان وک وک تي رهنمائي حاصل ڪئي، ۽ جڏهن علم حاصل ڪري موٽي، ته مان ۽ مريادا سان ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اچي استاد ٿي. ولايت ۾ تعليم دوران تصوف ۽ شريعتي مذهبن جي مقابلي جهڙي وسيع ۽ گنجلڪ موضوع جي اڀياس لاءِ هِن ذهين، حساس ۽ باصلاحيت نياڻيءَ کي ڪهڙيءَ طرح لائبريريون ڀيٽڻيون پيون، ڪهڙن ڪهڙن استادن جي ليڪچرن ۾ شريڪ ٿيڻو پيو. پر باوجود ان جي سندس ڄاڻ اڻپوري ۽ تشنه رهجي وڃي ٿي، ته سندس ٻاجهارو محسن، عظيم پيءُ هڪ ماهر استاد بنجي، سندس رهنمائي ڪري ٿو ۽ کيس سمجهائي ٿو ته کيس ڪهڙا ڪهڙا ڪتاب پڙهڻ گهرجن. اِن مان سائين جي ايم سيد جي علمي برتريءَ ۽ وسيع مطالعي جي ڄاڻ پوي ٿي ته جتي انگلنڊ جا قابل استاد درشهوار جي رهنمائي ڪرڻ ۾قاصر رهن ٿا، اُتي سائين جي ايم سيد جِي جِي جي نه رڳو رهنمائي ڪري ٿو، پر کيس گهربل ڪتاب هِتان هتان هٿ ڪري موڪلي ٿو. ائين ڄڻ تها سان جي هيءَ سُلڇڻي ۽ محنتي نياڻي ٽطرفو علم، يعني ذاتي مطالعي، استادن جي رهبريءَ ۽ والد جي سکيا وسيلي، حاصل ڪري ٿي. ان مان ڄاڻ پوي ٿي ته اسان جي ملڪ ۾ ڊگري وٺڻ ڪيتري آسان آهي ۽ ٻاهر ڪيتري مشڪل ۽ ڏکي آهي!
جِي جِي درشهوار جڏهن پنهنجي ماءُ جي وفات تي پريشان ٿي وڃي ٿي ته کيس اُن ڏک برداشت ڪرڻ لاءِ سائين جي ايم سيد جيڪو عالمانه خط لکن ٿا، سو پڙهڻ جهڙو آهي.
“زندگي هڪ روشنيءَ جي جهلڪ وانگر آهي جڏهن ڏيو يا بتي وسامي ٿي ته ڄڻ هئي ڪانه، اهي ڏک ۽ ارمان سڀ ائسوسيئيشن جي ڪارڻ آهن، جي زندگيءَ جي سمورن دکن جو ڪارڻ ٿين ٿا. مهاتما گوتم به اهڙيون حالتون ڏسي ۽ اُن سان، جي دک پيدا ٿين تن مان ڇوٽڪاري حاصل ڪرڻ لاءِ ورهين جا ورهيه بن ۾ رهي، ڌيان ۽ فڪر بعد، زندگيءَ جي اسرار کان واقف ٿيو هو، جنهن بعد کيس معلوم ٿيو ته دک سڀ لاڳاپن جي ڪارڻ پيدا ٿين ٿا. اُنهن جي ڄار مان آزادي حاصل ڪرڻ صحيح علم جو مقصد آهي. جنهن کي ٻُڌي سڏيو اٿن. تو کي فلسفه روح مذهب جي پِڙهڻ لاءِ ان ڪري موڪليو اٿم ته تون اُن نروان جي راز کان واقف ٿين، “بيدل” سائين فرمائي ٿو:
سک رمز وجود وڃاوڻ دي
نهين حاجت پڙهڻ پڙهاوڻ دي
هاڻ جي تون جنهن کي علم حقيقي يا روحاني رمزون معلوم ڪري، ماڻهن کي ان مان واقف ڪرڻ لاءِ موڪليو اٿم، سا لاڳاپن جو شڪار ٿي، دک جي انتها جو ائين اظهار ڪندينءَ، ته اسان جو ڪهڙو حال ٿيندو……” (12-1-1976)
هيءَ سنڌ جي بي بها ۽ بي بدل نياڻي، سنڌ جو وڏو اثاثو (Assett) هئي. هن جي پي ايڇ ڊيءَ جي ٿيسز جي اهميت محسوس ڪندي، سنڌي ادبي بورڊ اُن کي انگريزيءَ ۾ ڇپايو، ۽ اُن جو اردو ترجمو پڻ تازو ڇپجي چڪو آهي.
جِي جِي درشهوار جي ڪَمِٽمينٽ (سِرَ سيتائيءَ) محنت ۽ اورچائيءَ جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته پاڻ ٽن سالن لاءِ لطيف چيئر، ڪراچي يونيورسٽيءَ، جي چيئر پرسن بڻي، ته اُن مختصر عرصي ۾ ڪيڏو نه معيار جو ڪم ڪري ڏيکاريائين، اُن جو ثبوت سندس هيٺين سهيڙيل ۽ شايع ڪيل ڪتابن مان ملي ٿو:
(1) شاهه لطيف ۽ سنڌي موسيقي، (2) شاهه لطيف تي تحقيق، (33)شاهه لطيف بابت ببليو گرافي، (4)شاهه جو رسالو (چئن زبانن ۾) جلد 1، (5) ڪشف الابيات (ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جي سهيڙيل ڪتاب جي تدوين)، (6)تحقيق جو طريقيڪار
آخر ۾ سائين جي ايم سيد جا هي پيار ڀريا دعائيه ۽ اعترافي لفظ اسان جي هن بي بدل نياڻيءَ لاءِ وڌ ۾ وڌ خراج به آهن ته “تنهنجي تعليم جي ڪاميابي منهنجي زندگيءَ جي مِشن جي سرانجاميءَ جو واڌارو آهي!”

نوٽ؛ ڊاڪٽر دُر شهوار سيد تي لکيل مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں

ڈاکٹر آکاش انصاری کی شہید نذیر عباسی کے لیے لکھی گئی سندھی نظم

ترجمہ ابراہیم صالح
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں ،
پاسبانان ظلمت کے ہاتھوں اگر ،
مرے گمگشتہ سب ساتھیوں کی طرح ،
گر میں مارا بھی جاؤں کہیں نہ کہیں ،
اشک گریاں سے پلکیں بھگونا نہیں ،
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں……
گر یہ شاہی قلعے کی فصیلیں تجھے ،
میری موجودگی کا پتہ بھی نہ دیں ،
اور دلائل کے منحوس زندان پر ،
منڈلاتی ہوئی گدھ چیلین تجھے ،
خوں آلودہ چونچوں سے محو متن ،
کچھ بتا بھی دیں ..
ماری ماری تھکی ، در بدر تو پھرے ،
شام غم بھی اگر ، تجھ کو یوں دیکھ کر ،
تیری حالت پہ پرسہ و ماتم کرے،
چاہے کچھ بھی ہو ماں ،
دامن ضبط ہاتھوں سے کھونا نہیں
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں……
یہ تقاضاۓ خوں عباسی ہے ماں،
جسم اپنے کو تحفے میں دوں کھرچیاں،
کب تلک بنر ذہن و ضمیر و زبان ،
کب تلک وطن پر وردیاں وردیاں ،
ایسے حالات میں ،جبر کی رات میں ،
چاہے کچھ بھی ہو ماں ،
دامن ضبط ہاتھوں سے کھونا نہیں ،
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں…..
(ترجمہ ابراہیم صالح)

English translation of some stanzas of famous Sindhi poem of Shaikh Ayaz

شاعري؛ شيخ اياز
ترجمو؛ منوج ڪمار
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
مون ڪيئي ڏوههَ ڪيا آهن!
هِن سَرَ جي گدلي سينوَر ۾،
هي نيل-ڪنول به ته ڏوهي آ،
۽ ڪوبه چَڪور انڌاري ۾،
جي اُڏري ٿو ته دروهي آ-
هي ڏوهه نه آهي، ماڻهوءَ جي
مون مِٽي ٻيهر ڳوهي آ!!
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I accept my crimes,
I have committed many crimes.
Blue lotus blossoming in sewer,
and chukar bird flying in darkness,
Are all criminals.
Isn’t it a crime
That I have kneaded anew,
The clay of man?
Yes, I accept my crimes.
هي ڏُوهه نه آ، آڪاس ڇڏي،
مون پريت لڳائي ڌرتيءَ سان؟
هوءَ سانجهي جا ست-رنگ هُئي،
مون ڪانه قبولي سِجَ ڪَنان-
ٿو آگَم آگَم ٿي اُڀران،
۽ ڪِرڻا ڪِرڻا ٿي برسان،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
Isn’t it a crime that I have left lofty sky,
instead loved the beloved mother earth ?
I resist the temptation of accepting the joyful night,
And long for the bright dawn.
I have floated with gracious clouds,
and, rained down with bright rays.
Yes, I accept my crimes.
هي ڏوههُ نه آ، هن ڌرتيءَ تي،
مون دل جي ديوَل جوڙي آ؟
تو نفرت جي ديوار کنئي،
مون اُن جي پاڙ اُکوڙي آ-
مون ڳاتا گيت محبت جا،
مون واڳ وطن جي موڙي آ،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
Isn’t it a crime;
That I have built a temple of love,
on the earth?
And,demolished
the wall of hate, you have erected.
I have sung the songs of love,
and, have steered my land anew.
Yes, I accept my crimes.
مون آزاديءَ جي سَئن هنئي،
مون لاٿا طوقَ غلامن جا،
هي گيت هُيا يا جادو ها،
زنجير ٽُٽا ايامن جا!
سڀ موتي سمجهي چونڊن ٿا،
اڄ ڳوڙها مُنهنجي دامن جا،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I sung for liberty,
I removed the iron collars,
From necks of slaves.
These magical songs,
Broke the chains of centuries.
All now pick my tears,
Thinking them precious pearls,
Yes, I accept my crimes.
مون ڏات انوکي آندي آ،
ٿي تند وڙهي تلوارن سان!
ٽڪرايان پنهنجا گيت جڏهن،
ٿو آئون سندءِ ديوارن سان،
ٿا تنهنجا ڀاري بُرجَ لُڏن،
تون هيڻو آن هٿيار سان-
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I have brought a singular talent,
Strings of musical instruments are at war with swords,
my songs are striking against your metallic walls,
Your massive forts are shaking ,
And, with heavy weapons, you went to be weak.
Yes, I accept my crimes.
تون مون کي ڦاهي چاڙهيندين،
مان توکان مورُ نه مرڻو هان-
گُنجار ڪندي جا مون کان پو،
تنهن جندڙيءَ جو مان جهرُڻو هان-
ٻيو چارڻ بڻجي، چَنگُ کڻي،
مان ورڻو هان، مان ورڻو هان،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي
You’ll send me to gallows,
But I’ll be back and alive.
I am fountain of the life,
That will flow unhindered even in my absence,
I’l resuscitate from my ashes ;will come back again,
Like minstrel carrying the harp.
Yes, I accept my crimes.
نوٽ؛ شيخ اياز جي مٿئين شاعري ۽ ان جو منوج ڪمار طرفان ڪيل ترجمو سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي.

جي ايم سيد ۽ ڀٽو

ڄام ساقي، ڪجھه ورهيه اڳ، عوامي آواز ۾ پنهنجي سالگرهه واري ايڊيشن ۾ لکيو هو ته هو ۽ جي ايم سيد ٻيئي جناح اسپتال ۾ داخل هئا. هڪ ڏينهن صبح جو سوير جي ايم سيد کيس چيو ته در دريون بند ڪر، مون ائين ڪيو …. پوءِ، چيائين ته مان ذاولفقار علي ڀٽي کي شهيد مڃان ٿو پر ڪنهن مجبوريءَ سبب، ماڻهن جي اڳيان چئي نه ٿو سگھان. …. جنهن کي شڪ هجي ته ڀلي ڄام ساقي کان تصديق ڪري جو اهڙي دعوا ڄام ساقي ڪئي آهي.
سنڌ سلامت ويب سائيٽ تي مون مضمون پڙهيو ته پيرحسام الدين راشدي ۽ سيد غلام مصطفى شاهه، شهيد ڀٽي جي زندگي بچائڻ لاءِ جي ايم سيد سان مليا. جي ايم سيد مٿن ناراضگي ڏيکاريندي چيو: اوهان جي بابي سيد الهندي شاهه کي ڦاهي اچي ٿي ڇا؟ … ۽ پوءِ چيائين: مان چاهيان ته ڀٽي کي ڦاسي کان بچائي سگھان ٿو (پر مان ائين نه ڪندس)….. سو سچائي ڪهڙي آهي، ڪو اڻ ڌريو دوست انهيءَ تي روشني وجھي.  اسان جو مطلب سچائي ڄاڻڻ آهي، ڪنهن جو اميج خراب ڪرڻ يا بهتر بڻائڻ هرگز ناهي. (محمد خان سيال)

نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا (محمد خان سيال جي فيس بُڪ وال ورتل آهي.

جي ايم سيد ٖ ذوالفقار علي ڀٽي لا۽ رنو

“ جنهن رات ذوالفقار علي ڀٽي کي ڦاهي چاڙھيو ويو ٖ قدرتي طور جي ايم سيد جي طبيعت ناساز هئي ٖ جي ايم سيد روز ريڊيو تي دنيا جي مختلف ريڊيو اسٽيشنن تان خبرون ٻڌندو هو ٖ ڀٽي جي ڦاهي واري خبر سائين صبح جو بي بي سي تان ٻڌي نہ سگهيو ٖ ان ڏينهن نيرن ڪرڻ کان پو۽ صبح جو يارهين وڳي ڌاران جيئن ئي بي بي سي پنهنجي خبرن ۾ ذوالفقار علي ڀٽي جي ڦاهي جي خبر نشر ڪئي تہ اها خبر ٻڌڻ سان سائين جي ايم سيد روئي پيو ٖ مون سائين کي چيو،  “سائين ڇا اوهان جا ڳوڙھا ايترا سستا آھن جو هڪ ڊڪٽيٽر جي موت تي ڳڙي ٿا پون؟ “سائين پنهنجون اکيون مٿي کڻي جواب ڏنو تہ “مان ڪنهن جي موت زندگي تي نہ ٿو روئان، مون کي پنهنجي قوم جي بيوسي تي روئڻ ٿو اچي، اسان جي قوم مان پاڻ کي ذهين ماڻھو سمجهندڙ شخص کي ايڏو بيدردي سان ماريو ويو جو ڪنهن ڪڇيو بہ نہ، اسان جي پاڪستان ۾ اها حيثيت آھي.“
( عبدالواحد آريسر جي ڪتاب “ مجيب ۽ ڀٽو “ تان ورتل اقتساب صفحو نمبر 127 )

نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

انٽرنيشنل هاسٽل ڪمرو نمبر 13

سنڌي يونيورسٽي جي انٽرنيشنل هاسٽل جي ڪمري نمبر 13 تي جيئي سنڌي اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو شروعاتي منشور لکيو ويو ۽ ان جي جهنڊي جي ڊزائين به ان ڪمري ۾ ئي ٺاهي وئي هئي ۽ جساف جو شروعاتي بنياد، جي ايم سيد جي منظوري سان 1969ع ۾ اقبال ترين جي سرواڻيءَ ۾ رکيو ويو ۽ اقبال ترين ئي جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو پهريون صدر بڻيو.

نوٽ؛ مٿي ڏنل هي ٽڪرو سوشل ميڊيا (فيس بُڪ تان) ورتل آهي.

تلور

تلور (Houbara or Macqueen’s Bustard/Chlamydotis Undulata Macqueenii ) پکيءَ جو قسم آهي. 70 سينٽي ميٽر ڊگهي، پٿريلي وارياسي رنگ جي هن ڊيل جھڙي وڏي پکيءَ جي نر ماد ۾ ٿورو فرق هوندو آهي. نر جا رنگ پٿريلي ماحول سان هم آهنگ هوندا آهن، هن جي پيٽ ۽ ڊگھي ڳچيءَ جو رنگ اڇو ٿئي ٿو، سرمائي ڪاري چوٽي ۽ ڳچيءَ تي مٿان کان هيٺ تائين اڇن ۽ ڪارن کنڀن جي جهالر ٿئي ٿي. هن جون ٽنگون ڊگهيون ڪاريون ۽ ميٽوڙي هيڊيون ٿين ٿيون. هن جي پيرن ۾ ٽي ٽي آڱريون هونديون آهن. هي سياري جو مهمان پکي آهي. هي پکي اڪثر اڪيلو يا ننڍڙن گروهن ۾ هوندو آهي ۽ نيم صحرائي علائقن، ڍورن ۽ ساحلي ڪنڌين تي ملندو آهي، سنڌ ۾ پارڪر واري علائقي ۾ سياري دوران هي پکي تمام گهڻي انداز ۾ ايندو آهي. هي ڊوڙ جو ڏاڍو تکو آهي.

تلور پکيءَ جو شمار دنيا جي خاص پکين ۾ ٿئي ٿو. ڏاکڻي اسپين جي تجوسيگيورا (Tajosegura) غارن مان تلور پکيءَ جا جيڪي نشان ملن ٿا، تن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته -تلور- پکي 4000 کان 6000 ق. م اڳ به ڌرتيءَ تي رهندو هو. اڄڪلهه هي پکي آفريڪا، آسٽريليا، يورپ ۽ -ايشيا- کنڊ ۾ ملي ٿو، پر بنيادي طور تي هيءُ پکي اصل آفريڪا جو رهندڙ آهي.

تلور جا 22 قسم آهن، -جن کي وري 47 ننڍن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي. اهو فرق، سائيز ۽ جاگرافيائي حالتن جي ڪري وجود ۾ آيو آهي. تلور جي عام قسمن ۾ هوبرا تلور، وڏو انڊين تلور، ڪوري تلور، ڊلهم تلور، بنگالي، تلور ۽ آسٽريلين تلور وغيره شمار ڪيا وڃن ٿا.

هن پکيءَ جا ڪيترائي قسم ٿين ٿا. عربيءَ ۾ هن کي ”هبارا“، انگريزي ۾ ”بسٽرڊ“، هنديءَ ۾ چُلو تندري، سنڌيءَ ۾ ”تلور“ ڪوٺجي ٿو. هيءُ پکي ڀارت جي گنگا واديءَ، روس، اوبر ايران، مصر، افغانستان، بنگلاديش جي چٽگام واري علائقي ۽ پاڪستان جي صوبي -بلوچستان- جي چاغيءَ واري پاسي، خاران کان سواءِ مڪران ۾ ۽ سنڌ جي ٿر ۾، سرنهن جي ڦولار واري مند ۾ ملندو آهي. سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي ۾ پڻ گهڻو نظر ايندو آهي. مادي تلور جا پير زمين تي ائين لڳندا آهن، ڄڻ اُن جون آڱريون وريل هجن. جيڪي ٿلهيون ۽ ننڍيون ٿينديون آهن. -ان- جي ڄنگهن جو رنگ ڪاراڻ مائل هوندو آهي، جنهن ۾ زرداڻ شامل هوندي آهي. هن جي پڇ ۾ ارڙهن تيلا ٿيندا آهن، -جن- جي مٿان اُڀا ڪارا ليڪا هوندا آهن. تلورجو رنگ چمڪندڙ سونهري ٿيندو آهي. نر جي مٿي تي ڪلنگي هوندي آهي ۽ مادي، نر جي ڀيٽ ۾ قد ڪاٺ ۾ هلڪي ٿيندي آهي. تلور جو گوشت ڳاڙهو ۽ کائڻ ۾ سوادي هوندو آهي. مادي سال ۾ ٻه ڀيرا هڪ کان ٻه آنا ڏيندي آهي، جن مٿان پنجويهن کان ٽيهه ڏينهن آرو ڪندي آهي. ٻچن ڦٽڻ کان پوءِ، ٻچن جي پالنا واري ذميداري پڻ نر تلور جي حصي ۾ ايندي آهي. ٻچا چئن پنجن هفتن ۾ اُڏامڻ سکي وٺندا آهن. سندن اڏامڻ جي رفتار پنجويهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي لڳ ڀڳ وڃي پهچندي آهي. -تلور- پکي خشڪيءَ تي رهندڙ سڀني پکين کان تيز ڊوڙ پائيندو آهي. پاڻيءَ کان ٻاهر هيءُ پکي ٿڌن بلڪ خشڪ چراگاهن ۾ رهڻ پسند ڪندو آهي. ڏينهن جو اڪثر گاهن، وڻن ۽ ٻوٽن جي جهڳٽن ۾ رهي، پاڻ کي محفوظ سمجهندو آهي. رات جو پنهنجي خوراڪ جي -تلاش- ۾ نڪرندو آهي. جدا جدا قسم جا گاهه، جيت ۽ -ٻج- وغيره ڪثرت سان کائيندو آهي. ان کانسواءِ ڄانڀو، سرنهن، جوار ۽ لاٺيون گاهه، سينور گاهه، لاڻو، ڪرڙ جا ڳاڙها ڏيلها، ٻير، پٽ پيرون، اُڏوهي، ڇيڻن جا جيت، تڏيون، ٽنڊڻيون، ماڪوڙيون، مڪڙ، ڪرڙيون بلڪه هلڪي ڦلڪي نانگ کي به ڏاڍو ڊرامائي انداز سان هڙپ ڪندڙ پکي آهي. پنهنجي مرضيءَ موجب -پاڻي- پيئندو آهي ۽ گاهن تي پيل ماڪ جا ڦڙا چٽي وٺندو آهي. صبح ٿيڻ تي سٺي ۽ نرم زمين پسند ڪري، -ان- تي کوٽهڙو ڪندو آهي، جنهنڪري -تلور- جي جسم تي چنبڙيل ننڍڙا -جراثيم- ڪري پوندا آهن. خاص طور درياهه جي ٻيٽ، واري يا پڌر واري ميدان ۾ لهندو آهي، -جتي- ننڍيون ننڍيون ليون هونديون آهن.

تلور، ڦولار واريءَ تيليءَ کي وات ۾ وجهي روڙي کائيندو آهي. شام جو سج لهڻ مهل ڦولار تي ايندو آهي ۽ صبح جو سج ڪانو کن مٿي چڙهندو آهي ته اُڏامي وڃي لَيُن ۾ لهندو آهي. سڄو ڏينهن اُتي ويٺو هوندو آهي ۽ اُڏرڻ مهل ائين بولاٽيون کائيندو ويندو آهي، جو توبچي به مشڪل سان ماري سگهندو اٿس. هو صحتمند رهي ٿو. باز جڏهن تلور تي حملو ڪندو آهي ته ان وقت هيءُ باز جي منهن ۽ اکين تي پکال يعني پٽڙي وِٺ زور سان اڇلائيندو آهي ۽ پوءِ ڪِري پنهنجو پاڻ کي بچائي وٺندو آهي. جيڪڏهن ڪو خاص جانور هن جي ويجهو ايندو آهي ته پنهنجي چهنب جا ٻئي پاسا هڪٻئي مٿان زور سان کڙڪائيندو آهي، جنهن مان زوردار ۽ رعبدار آواز نڪرڻ شرط، حملو ڪندڙ جانور تلورکي کائڻ جو ارادو مٽائي ڇڏيندو آهي. تلور ماڻهوءَ کي هڪ ميل جي مفاصلي تان تاڙي وٺندو آهي ۽ هڪدم لِڪِي، پنهنجي جان بچائڻ جو جتن ڪندو آهي. سياري جي موسم ۾ هيءُ پکي پنهنجو اباڻو ديس ڇڏي، پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ ۽ چولستان واري ڀاڱي ۾ ايندو آهي ۽ چانڊوڪين راتين ۾ زمين کان مٿي اوچي پرواز ڪندو آهي. قدرتي هوا جي لهرن ۾ پنهنجا پر پکيڙي واس وٺندو آهي ۽ پنهنجن پرن جي مضبوطيءَ مان فائدو وٺندي، چنڊ ۽ تارن کي نظر ۾ رکي خوب لطف اندوز ٿيندو آهي، پر جڏهن -آسمان- ۾ جهڙ ۽ ڪارا ڪڪر ڏسندو آهي ته جلدي زمين جو رُخ اختيار ڪري لهي پوندو آهي. هن پکيءَ جي گوشت ۾ وڏي قوت آهي. هن جو شڪار عام طريقن سان ڪيو ويندو آهي. جهڙوڪ: (i) اچ وڃ وارن رستن ۽ پيچرن تي ڳاريون ۽ ڪوڙڪيون وجهي ڦاسائڻ، (ii) بندوق سان مارڻ، (iii) -باز- ذريعي شڪار ڪرڻ.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ٿورن سان (Encyclopedia Sindhiana)

نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتو ويو آهي.

سچائيءَ جو انعام

هڪ ناليوارو چور هڪ ڏينهن ڪنهن درويش وٽ ويو ۽ هٿ جوڙي چوڻ لڳس ته” سائين مان وڏو گنهگار آهيان. اوهين مون کي دعا ڪيو ته خدا منهنجا ڏوهه بخشي.“ درويش چيس ” اي مورک، جيسين تون پنهنجون برايون نه ڇڏيندين، تيسين ڇوٽڪاري جي اميد رکڻ اجائي اٿيئي. اڄ کان ئي پنهنجي خراب ڪمن کان توبهه ڪر ۽ سنئين رستي تي اچ ته ڌڻي توتي مهربان ٿيندو.“
چور جواب ڏنس:” سائين، چوري ڇڏڻ مون کان ڪين پڄندي. اها عادت هاڻي پڪي ٿي چڪي آهي. باقي ٻيو ڪو ڪم چئو ته ڪريان.“
درويش چيس:”ڀلا ايترو ڪر ته اڄ کان پوءِ ڪوڙ ڪڏهن به نه ڳالهاءِ.“
چور اها ڳالهه قبول ڪئي ۽ ڪوڙ کان توبهه ڪيائين.
ٻئي ڏينهن چور ارادو ڪيو ته اڄ اڌ رات جو شاهي محل مان چوري ڪجي. جڏهن ٻه پهر رات جا گذريا، تڏهن سهي سنڀري نڪتو. اتفاق سان بادشاهه چمڙا پوش ڪري شهر جو سماءَ لهڻ نڪتو هو. چور کي ڏسي چيائينس:” ميان ڪيڏانهن ٿو وڃين؟“
چور، جنهن سدائين سچ ڳالهائڻ جو اقرار ڪيو هو. جهٽ پٽ جواب ڏنو،”شاهي محل ۾ چوري ڪرڻ ٿو وڃان.“
بدليل ويس ۾ بادشاهه چيس: ”مان به چور آهيان. مون کي پاڻ سان وٺي هل.“
چور هاڪار ۽ ٻيئي گڏجي هليا. جنهن وقت بادشاهه ۽ چور شاهي محل جي دروازي وٽ پهتا، تنهن وقت بادشاهه چيس:”ميان تون اندر وڃ، مان ٻاهر ٿو بيهي سارسنڀال لهان ته ڪو لشڪري ته ڪونه ٿو اچي.“ چور اها رٿ پسند ڪئي ۽ پاڻ هڪ دروازي جو ڪڙو ڀڃي اندر گهڙيو. هڪ ڪمري ۾ وڃي ڏسي ته ٽي هيرا رکيا آهن. دل ۾ خيال ڪيائين ته هيرا آهن ٽي ۽ اسين ڀائيوار ٻه. ايمانداري انهيءَ ۾ آهي ته ٻنهي جا حصا هڪ جيترا هجن. انڪري اسين هڪ هڪ ورهائي ٻه هيرا ته کڻداسون، باقي ٽيون ڪيئن ورهائينداسون، انڪري بهتر آهي ته ٽيون اتي ئي پيو رهي ۽ ٻه هيرا کڻان.“ اهو فيصلو ڪري ٻه هيرا کيسي ۾ وجهي ٻاهر آيو ۽ هڪ هيرو پنهنجي ساٿيءَ کي ڏنائين ۽ ٻيو پاڻ رکيائين. بادشاهه کي ته محل جي سڄي ڄاڻ هئي. پڇيائينس،”ميان، فقط ٻه هيرا هٿ آيئي؟“
چور جواب ڏنو:” هيرا هئا ته ٽي، پر خيال ڪيم ته ٽيون ورهائبو وري ڪيئن؟ سو ميز تي ئي ڇڏي آيس.“
رستي ۾ بادشاهه چور کان موڪلائي موٽيو ۽ سڌو پنهنجي محلات ڏانهن وريو. بادشاهه کي چور تي شڪ ٿي پيو هو، انڪري هن پاڻ اندر وڃي ڏٺو ته برابر ٽيون هيرو ميز تي رکيو آهي. چور جي ايمانداريءَ تي خوش ٿيو ۽ دل ئي دل ۾ سندس ساراهه ڪرڻ لڳو.
پوءِ بادشاهه ٻاهر وڃي، وزير کي سڏي ڀڳل دروازو ڏيکاري چيو: ”منهنجا وفادار وزير! ڏس، اڄ ڪنهن چور دروازو ڀڳو آهي ۽ اندران ڪجهه نه ڪجهه چوري ڪري ويو آهي. تون اندر وڃي ڏس ته ڪو نقصان ته ڪونه ٿيو آهي. وزير اندر ويو ۽ هڪ هيرو ميز تي پيل ڏسي، اندرئين کيسي ۾ وجهي، ٻاهر اچي منهن ڦلڙو ڪري بادشاهه کي چيائين: ”سائين! ميز وارا ٽي هيرا چور کڻي ويو!“ اهو ٻڌي بادشآهه کي ڏاڍو ڏک ٿيو. هيري وڃڻ جو ڏک ڪونه ٿيس، پر ارمان اهو ٿيس ته منهنجي وزير کان چور به وڌيڪ ايماندار آهي. وڌيڪ ڪي ڪين ڪڇيائين، وزير کي موڪل ڏنائين، پر صبح ٿيندي ئي وزير کي وزارت ڪڍي، راتوڪي چور کي وزير مقرر ڪيائين. چور پوءِ چوري ڪرڻ کان ڇٽو ۽ چورن جي پاڙ به پٽي ڪڍيائين.

Courtesy: حوالو؛ ڪتاب”اخلاق سبق“ ڀاڱو پهريون، ڇپيل سال 1940ع، تان ورتل

تقوا

”جيڪڏهن بيوسي، بيحسي، عاجزي، بي عزتي ۽ غلامي تي ٿورائتو ٿيڻ ۽  چپ رهڻ جو نالو تقوا آھي ته پوءِ گڏهه پهرين درجي جو متقي آھي.” ~ عرب شاعر ابوالعليٰ معري

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا ته کنيل آهي.

اسم تصغير

اسم عربي لفظ آهي جنهن جي معنىٰ آهي نالو ۔ وياڪرڻ يا گرامري اصطلاح ۾ اسم اهڙي لفظ کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن شيِ، جاءِ، جاندار، ماڻهو، ڪم حالت ۽ خاصيت جو نالو ڏيکاري. هن کي انگريزي زبان ۾ Noun چئجي ٿو.
مثال : بدڪ ، ٻلي ، ڪتاب ، ڪتو وغيره
اسم جا مختلف قسم ٿين ٿا.
انهن ۾ “اسم تصغير “به هڪ آهي
تصغير پڻ عربي لفظ آهي، جيڪو صغير مان ورتل آهي. اهڙو اسم جيڪو ڪنهن شيِ کي ننڍو ڪري ڏيکاري ته ان کي اسم تصغير چئبو آهي.
مثال : ٻلڙي ، ڳيرڙو ، پکڙو ، جهوپڙي وغيره

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

فارسيءَ جو دور

فارسيءَ جو دور شروع ٿيو. سنڌي ٻولي ۽ ادب کي لتاڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي دفتري ۽ تعليمي حيثيت ختم ڪئي ويئي. شھرن ۽ ڳوٺن وارن مدرسن ۾ قنڌار کان مولوي گھرائي رکيا ويا، جن فارسيءَ ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. ”فارسي گھوڙي چاڙھسي“ جو پھاڪو انھن ڏينھن جي ڳالهه ڪري ٿو. جنهن جي ڪري سنڌين کي سنڌي زبان ۾، خط پٽ لکڻ ۾ به عار ٿي لڳو. قلم جي جنبش به پارسيءَ ۾ ھئي ۽ علمي گفتگو ۽ بحث مباحثا به پارسيءَ ۾ ھئا. تاريخ، انشاءَ تفسير، حديث، ديوان، مثنويون ۽ سمورا ڪتاب پارسيءَ ۾ ھئا. (تاريخ تمدن سنڌ. حضرت مولانا شيدائي ص 520)
حوالو؛ ڪتاب ”ڏيئي ڏنڀ ڏڏن“ دادا سنڌي
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ابن بطوطا

ابن بطوطا (ابن بطوطه) جڏهن مصر جي بندر اسڪندريا تي شيخ برهان الدين اعراج سان ملاقات ڪئي هئي، تڏهن شيخ،  ابن بطوطه کي اڳواٽ چئي ڇڏيو هو ته: سنڌ ۾ توکي هڪڙي سامره (سومرا) قوم گڏبي.
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر

سومرن جي دور ۾ ٽن صدين اندر، جيڪي به قصا ٿي گذريا، جهڙوڪ: سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر، تن سڀني کي فارسي ۾ منظوم ڪيو ويو.
حوالو؛ اعجاز الحق قدوسي جي : تاريخِ سنڌ
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سنڌ جي تاريخ جا وساريل ورق

مخدوم عبدالله جو مدرسو:
مخدوم عبدالله ڀٽي، جيسلمير جي هندو راجا جو نوجوان پٽ هو. سندس اصل نالو راجڪمار ارجن پٽ وريو هو. ڪنهن درويش جي صحبت ۾ رهي مسلمان ٿيو. کيس روحاني فيض حضرت بهاءُ الدين زڪريا ملتاني کان حاصل ٿيو. هالن پراڻن (هالا ڪنڊي) ۾ اچي پنهنجي ديني مدرسو کوليائين. جنهن ۾ نه رڳو ظاهري علم جو درس ڏيندو هو، پر باطني علم سان به نوازيندو هو. هالن پراڻن جا مخدوم، هن بزرگ (ارجن عبدالله ڀٽي) جو اولاد آهن ۽ منجهن ڪيترائي وڏا عالم مدرس ۽ فاضل ۽ فقيهه پيدا ٿيا. هن بزرگ ستين صدي هجري جي آخر ۾ هالن پراڻن ۾ وفات ڪئي.
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڀٽائي

ڀٽائي سنڌي هندوئن جو سڀ کان وڏو ڀرجهلو هئو. اچو ته ڀٽائي جي پيروي ڪيون.
مرشد ڀٽائيءَ سنڌ جي جملي رھاڪن کي بنا ھندو مسلم فرق جي سنڌي ڪري تصور ڪيو آھي. جن ماڻھن کي ساراھيو اٿس تن مان اڪثر ھندو ھئا. راءِ ڏياچ ھندو راجا ھو ۽ لاکو ڦلاڻي ڪڇ جو ھندو راجا ھو، راڻو سوڍو ھندو ھو، مومل ھندواڻي ھئي، سسئي ھندو نسل جي ھئي. اوڏ، جاڙيجا، ريٻاڙا، جوڳي، بابو، سنياسي، آديسي جن جو ذڪر لطيف سرڪار پنھنجي ڪلام ۾ آندو آھي، سي سڀ ھندو ھئا.
ھن نڪو محمد بن قاسم جي تعريف ڪئي آھي نڪو محمود غزنويءَ کي ساراھيواٿس. اورنگزيب جو مٿس اثر پوي ھا ته ضرور انھن جو نالو به پنھنجي ڪلام ۾ آڻي ھا. پر ڪٿي به اھو ڏسڻ ۾ نه ايندو. جي بلوچن کي ساراھيو اٿس ته اھي پھريان ئي حاڪم ھئا جن شريمتي راڄ بدران ملڪ جي دستورن پٽاندر حڪومت ڪئي. رسالي ۾ نه مُلن ۽ نه مولوين جي ساراھه ڪيل آھي ، بلڪ ھنگلور جي ھلڻ ، گنگا تي گجڻ ۽ سنڱين وڄائڻ وارن سامين ۽ جوڳين کي ياد ڪري رنو اٿس.
اچو ته پنهنجي رهبر ۽ راهرو مرشد ڀٽائي کي سمجهون. (
مير سليم)
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڇا ڪجي اهڙي دنيا کي (عبدالواحد آريسر)

 اهڙي دنيا جتي لذت جي مٺاڻ نه هجي، ڪنهن گناه جو سُرور نه هجي، ڪنهن نيڪي جي لطافت نه هجي، ڪنهن سزا جي اذيت نه هجي، ڪنهن تخليق جو درد نه هجي، ڪنهن چاھنا جي لذت نه هجي، ڪنهن خواهش جي گرمي نه هجي، ڪنهن ڪوشش جو جمال ۽ ناڪاميءَ جو ملال نه هجي…
اهڙي دنيا ڪنهن ملائڪ جي رهڻ جي لائق ته ٿي سگھي ٿي پر انسان لاءِ نه ….
هيءَ به نه وسارڻ گھرجي ته زندگي رڳو ٽهڪ ناهي ۽ نه وري رڳو ڳوڙهو…
زندگي ٽهڪ به آهي، ڳوڙهو به آهي، چُميءَ جي مٺاڻ به آهي ۽ ٿوهر جو گرھه به …
(عبدالواحد آريسر)
اردہ میں ترجمہ
خاک میں جائے ایسی دنیا کہ جس میں :
نہ لذت کی چاشنی ھو نہ کسی گناہ کا سرور ، نہ کسی نیکی کی لطافت ہو نہ کسی سزا کی اذیت ، جہاں کسی تخلیق کا درد نہ ہو ، نہ کسی چاھت کی تمنا ، نہ کسی خواہش کی گرمی ہو نہ کسی کاوش کا جمال نہ ھی کسی ناکامی کا ملال ہو۔
ایسی دنیا مسکن ملائک تو ہو سکتی ھے کسی انسان کا استھان نہیں ۔ ۔
یہ بھی نہیں بولنا چاہیئے کہ زندگی محض ایک قہقہہ نہیں اور نہ ہی محض سیل اشک ۔ ۔
زندگی قہقہہ بھی ہے ، اشک رواں بھی ، بوسے کی چاشنی بھی ھے تو کانٹوں بھرا نوالہ بھی ۔ ۔
(عبدالواحد آريسر)
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي

سنڌي ٻوليءَ جو بنيادي اکر

سنڌي لکت جا اصول ۾ پروفيسر رستم علي خاصخيلي لکي ٿو ته (هه) اکر سنڌي ٻوليءَ ۾ لکت لاءِ موهن جي دڙي واري لکت کان وٺي اَڄ ڏينهن تائين ڪم ۾ اچي رهيو آهي. جيڪڏهن ان اکر کي سنڌي ٻوليءَ جو بنيادي اکر سڏجي ته ان ۾ ڪو وڌاءُ ڪو نه ٿيندو. ”هه“ جو اکر موهن جي دڙي مان مليل مُهرن تي به موجود آهي. ان اکر ٻين لفظن هي لفظ به ٺهن ٿا. هَرَڻ، مهراڻ، هاٿي، هيرڻ ۽ هارائڻ.

گرامر جو پهريون ڪتاب

ويا ڪرڻ (گرامر) ٻولي جي لکائي ۽ خوبصورت ٺاهڻ جو علم آهي. گرامر جو پهريون ڪتاب هڪ سنڌي پانيني (PANINI)  لکيو. جيڪو پوءِ دنيا وارن ترجمو ڪري  پنهنجي ٻوليءَ کي ٺاهڻ لاءِ ڪَتب آندو. پانيني سنڌو درياءَ جي ڪناري آباد ٿيل شهر اَٽڪ جو رهاڪو هو.
Courtesy: سنڌي لِکَت جا اُصولَ، پروفيسر رستم علي خاصخيلي

سرور سهتي جو وڇڙو

جيئي سنڌ جو اڳواڻ ۽ جيئي سنڌ تحريڪ (جسم) جو چيئرمين پروفيسر سرور سهتو لاڏاڻو ڪري ويو.
سرور سهتو 80 واري ڏهاڪي ۾ مسلم ڪاليج حيدرآباد ۾ فزيڪل ٽريننگ جو انچارج هيو. مسلم هاسٽل ۾ ٻين ماڙ تي سندس گهر هئو. گهر ڇا هو جو سموري قومي تحريڪ جي حيدرآباد ۾ اڻ اعلانيل آفيس هئي.
سرور سهتي، جيئي سنڌ جي اسڪولي ٻارن لاءِ تنظيم جيئي سنڌ لطيف سنگت قائم ڪيائين. جنهن جو جي ايم سيد کيس نگران مقرر ڪيو. توڙي جو ان وقت سرور سهتو، جيئي سنڌ محاذ جا مرڪزي اڳواڻ هئو پر پنهنجي هن قومي ذميواري کي ڀرپور نموني سان نڀايائين ءِ سڄي سنڌ جي مک هاءِ اسڪولن ۾ جيئي سنڌ لطيف سنگ  (ج.س.ل.س) جون شاخون کوليائين.
سندسن نگراني ۾ جيئي سنڌ جي ٻارڙن جي هن تنظيم مان جمال ناصر بلو، سوجهرو سنڌي، عرفان مهدي، ليمون مل سنڌي، شهيد منير خان چولياڻي، رياض چانڊيو، سليم حيدري، گل سنڌي، امير حمزو انڙ جهڙا مک قومي ڪارڪن پيدا ٿيا.
پروفيسر سرور سهتو تمام پڙهيل ڳڙهيل، پڙهائي لکائي وارو ءِ ٿڌي طبيعت وارو انسان هيو. حيدرآباد شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ جيئي سنڌ کي منظم ڪيائين. جيئي سنڌ محاذ جو چيئرمين به رهيو.

نوٽ؛ سرور سهتي تي لکيل هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

حقيقت جو اولڙو

وتائي فقير سان ماڻس گلا ڪئي ته ابا، تنهنجي ماني پچائي ٿي رکان ته ڪتا کڻيو وڃن، جي ڪوٺيءَ کي دروازو هجي ته ڪڙو ڏئي سانڍي رکي ڇڏيان، پوءِ اويل سويل ڪيڏي مهل به گهر اچين ته پنهنجي ماني کائين. هن چيو اجهو در کڻي ٿو اچان. پوءِ ويو، مسيت جو در پٽي گهر کڻي اچي، پنهنجي ٻارٽ تي چاڙهي ڇڏيائين. مسيت جو مُلان آيو، ڏسي ته در ٺهي ئي ڪونه. سو پيرو کڻي سڌو وتايي جي گهر وٽ آيو. سڏ ڪري چيائين ته ”ميان، تون ته هاڻ ماڳهين ارڪانن مان نڪرندو ٿو وڃين. توکي شرم ڪونه آيو جو خدا جي گهر جو دروازو لاهي کڻي اچي پنهنجي گهر تي چاڙهيو اٿئي؟“ وتايي چيو شرم ته گهڻو ئي آيم پر ماني ڪتا کڻيو ٿي ويا. سوچيم ته جڏهن مون کي دروازي جيتري توفيق ٿيندي، تڏهن دروازو واپس وڃي رکندس، ڇو ته مون کي ڏيڻ وارو به اهوئي آهي، کيس خبر آهي ته وتايي وٽ در ڪونهي، هنن کي تڪليف آهي. مُلان چيو آءٌ در لاهيو ٿو وڃان. وتايي چيو در اهو لاهيندو جنهن جو آهي. باقي تون ٻڌاءِ تنهنجو ساڻس ڪهڙو لاڳاپو آهي. ڪهڙي مٽي مائٽي آهي يا توکي خود پاڻ چيو اٿس ته مون ۾ سگهه ڪانهي، تون وڃي وتايي کان دروازو وٺي اچ. ٻڌاءِ، ته توکي ڇا چيو اٿس؟ ماڻهو اچي گڏ ٿيا. ملان خار ۾ گاريون ڏيڻ ۽ وڦلڻ لڳو. وتايي چيو هن کي جهليو، مون هن جو ڪوبه ڏوهه ڪونه ڪيو آهي. هي پاڻ کي سرخرو ڪرڻ لاءِ خدا جو عيوضي ٿيو آهي. مون کي خدا ڏيندو ته واپس (در) ڏئي ويندس.

نوٽ؛ وتائي فقير جي حوالي سان هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي.

سيڪس

هڪ ڀيري سگمنڊ فرائڊ پنهنجي هڪ مريض کي چڪاسيندي کانئس پڇيو، “هو دري مان ڏس! پول تي جھنڊو نظر اچئي ٿو؟” مريض وراڻيو هو، ”ها نظر اچي ٿو، پوڙهو ضرور آهيان پر تون ڇا ٿو سمجهين آنءُ انڌو آهيان ڇا؟“
فرائيڊ چيو، ”توهان خفا نہ ٿيو! اهو تپاس جو حصو آهي. مهرباني ڪري ٻڌايو تہ اهو پول ڏسي اوهانکي ڇا ٿو محسوس ٿئي؟“
مريض ٿورو شرمائيندي کيس چيو، ”سيڪس!“ فرائيڊ ڏاڍو سرهو ٿيو هو ڇو تہ ان طرح سندس تحليل نفسي (Psychoanalysis) واري نظريئي جي پُٺڀرائي ٿي رهي هئي ۽ مريض کي وڌيڪ چيو هئائين، ”اوهانجو علامتي اشارو بلڪل درست آهي. هاڻي اوهان اهو ٻڌايو تہ هي ڪوچ، جنهن تي اوهان ويٺا آهيو توهانکي ڇا ٿو ياد ڏياري؟“
پوڙهي چڙندي وراڻيو هو، ”هي ڪهڙا سوال ٿو پڇين؟ مون توکي اڳواٽ في انهيءَ لاءِ ادا ڪونہ ڪئي آهي جو مون کان ويهي احمقانہ سوال پڇ!“
ياد رهي تہ فرائيڊ پنهنجي هر مريض کان اڳواٽ ئي في وٺي ڇڏيندو هو ڇو تہ سندس چوڻ موجب انهن جو ڪهڙي وقت بہ فرقو ڦري سگهي ٿو. فرائيڊ کيس ڏاڍي ڌيرج سان چيو، ”توهان ناراض نہ ٿيو. برابر هي ڪوچ اوهانکي سيڪس ئي ياد ڏياريندو هوندو ڇو تہ هي ڪوچ ڏسي سڀني کي اها شيءِ سار تي تري ايندي آهي، پر هاڻي قرب ڪري آخري سوال جو جواب ڏيوم تہ جڏهن توهان ڪو اُٺ ڏسندا آهيو تڏهن اوهانکي ڇا محسوس ٿيندو آهي؟“
پوڙهو مريض کِل ۾ ويڙهجي ويو ۽ کيس چيائين تہ ”اُٺ کي ڏسي بہ مونکي سيڪس ئي ياد پوندو آهي.“
فرائيڊ سندس جواب ٻڌي حيران ٿي ويو، ڇو تہ هن اٺ وارو سوال کانئس ائين ئي ڪيو هو. جنهن مان اهڙي جواب جي ڪا به اميد ڪونہ ٿي رکيائين. هن سوچيو هو تہ مريض چوندو تہ اُٺ ڏسي بس اٺ جي باري ۾ ئي سوچيندو آهيان پر اُٺ ڏسي کيس سيڪس ياد اچڻ وارو مامرو تہ عجيب آهي. ان منجهيل سٽ کي سلجهائڻ لاءِ فرائيڊ کيس وڌيڪ چيو هو، ”مون سوچيو هو تہ تنهنجي تپاس سان منهنجي نظريي جي تائيد ٿي رهي آهي پر اٺ کي ڏسي سيڪس ياد اچڻ وارو مامرو تہ ڪڏهن منهنجي ٿيوري تحت پاڻ منهنجي ڌيان ۾ بہ ڪو نہ آيو آهي! مونکي سمجھ ۾ نٿو اچي تہ اٺ کي ڏسي توکي سيڪس جي سار ڪيئن ٿي اچي.“
پوڙهي مريض وڏو ٽهڪ ڏئي کيس چيو هو، ”اڙي چرٻٽ! تون نہ سمجهندين. مونکي تہ هر شيءِ ۾ سيڪس ٿو نظر اچي. اهوئي تہ منهنجو مسئلو آهي، جنهن جي حل لاءِ آنءُ (آئون) تو وٽ آيو آهيان.“
منهنجي خيال ۾ سڄي دنيا ٻن شين جو شڪار بڻيل آهي هڪ سيڪس ۽ ٻيو موت…
”اوشو جي آتم ڪهاڻي“ , ”ص: 82“
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

عبدالواحد آريسر جا اسلام جي ٺيڪيدارن کان سوال

ڇا اسلام دهلي ءَ ۾ شاه ولي الله ۽ نظام الدين اوليا جي ذخيرن ۾ موجود نہ هيو؟ اسلام اجميري درگاه ۾ نہ هيو؟ڇا اسلام دارالعلوم ديوبند ۽ مسلم يونيورسٽي عليڳڙھ ۾ ختم ٿي ويو هيو.اسلام جي انهن ادارن کي هندستان ۾ ڇڏي اوهان ڀڄڻ ڇو مناسب سمجهيو؟اوهان کي جيڪڏھن اسلام سان محبت هجي ها تہ انهن جاين ڇڏي نہ اچو ها. اوهان جي ايم سيد تي بم ٿا ڪيرايو تہ هو اسلام کان ڦري ويو آهي،پراوهان حسين احمد مدني (جنهن 14 سال اوهانجي چواڻي روضه رسول۾پاڇي ۾ حديث پڙھائي) جي ڏاڙھي ۾ شراب هاريو،اوهان قرآن جي مفسر ابوالڪلام آزاد جي ڏاڙھي پٽي،اوهان احمد سعيد جهڙي پرهيز گار انسان کي پٿر هنيا. اوهان جي مُلن انقلاب جي پيغمبر عبيد الله سنڌي ءَ تي ڪفر جون فتوائون ڏنيون. ان مان معلوم ٿيو تہ اوهان جو اسلام اوهانجو پيٽ آھي. اوهان جو خدا نفساني خواهشون آهن، اوهان جو رسول ڪليم ۾ ورتل جائدادون آهن. ( عبدالواحد آريسر)
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي.

ڇا سنڌي ٻولي مري چڪي آهي؟ هاڻي رڳو ان جي جنازي نماز ۽ فاتح پڙهڻي آهي!؟

sindhi-bboliسنڌي ٻولي مري چڪي آهي ۽ سنڌي ٻوليءَ کي مارڻ وارا ٻيا ڪي به نه پر اسين سنڌي پاڻ آهيون. ڪي موت اهڙا ٿيندا آهن، جن جي موت، ڪفن ۽ دفن جو اعلان ڪو نه ٿيندو آهي. ڇو جڏهن ڪنهن قوم جي گهڻائي پنهنجي ٻولي وساري ويهندي آهي ته پوءِ ان ٻوليءَ جي بچڻ جو آسرو ڏاڍو گهٽ هوندو آهي. پر پوءِ به سنڌي ٻوليءَ کي جيارڻ لاءِ آخري اميد رکي ”اِن ڊفينس آف سنڌي لينگويج“ جو هي گروپ ٺاهيو آهي. جيئن ڪو شخص دل جي دوري يا ٻئي ڪنهن حادثي ۾ مري ويندو آهي ته ان شخص کي فرسٽ ايڊ اينڊ ڪارڊيو پلمونري رسسٽيشن (سي پي آر) ڏئي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ ڪن حالتن ۾ مئل مريض وري جيئرو به ٿي پوندو آهي.
سنڌي ۽ اردو انڊو آريائي ٻوليون
سنڌي ۽ هندي (اردو) انڊو آرين ٻوليون آهن. توڙي جو سنڌي ٻولي تي ڪجهه شروعاتي پراڪرتي ۽ دراوڙي اَثَرَ آهن، پر بنيادي طور تي سنڌي ٻولي، انڊو آريائي ٻولين جي ڪُٽنب مان ئي آهي. اهو ئي سبب آهي جو سنڌي ۽ هندي (اردوءَ) ۾ 75 سيڪڙو لفظ ۽ گرامر ساڳيو ئي آهي ۽ باقي سنڌي ۽ اردو جي وچم جيڪو 25 سيڪڙو فرق هو، جنهن جي ڪري سنڌي الڳ ٻولي ليکي ويندي هئي، انهن کي اسان پاڻ پنهنجي ٻولي جا تُز، سولا ۽ سادا لفظ هوندي سوندي به روزآنو پنهنجي انهن لفظن کي قتل ڪري، ٻين ٻولين جا لفظ واپرائي لڳ ڀڳ سنڌي ٻوليءَ کي ختم ڪري ڇڏيو آهي. اهي سولا سادا ۽ تُز سنڌي لفظ استعمال نه ڪرڻ سبب هاڻي اهي سنڌي لفظ مئل لفظن ۾ شامل ٿيڻ ڏانهن وڃي رهيا آهن.
اردو ۽ گوگل
اهو ڏينهن پري ناهي، جڏهن دنيا کي به سنڌي ٻوليءَ جي باري ۾ بلڪل ائين خبر پئجي ويندي، جيئن گوگل وارن کي ان ڳالهه جي خبر پئجي چڪي آهي ته اصل ۾ اردو ۽ هندي ٻئي ساڳيون ٻوليون آهن، رڳو ٻنهي ۾ لکڻ جي لپيءَ جو فرق آهي. جهڙي رفتار ۽ جهڙي وڏي انگ ۾ اسان پنهنجا سنڌي لفظ ختم ڪري يا قتل ڪري انهن جي جاءِ اردو جا لفظ واپرائي رهيا آهيون، ان حساب سان ٻنهي ٻولين ۾ فرق لڳ ڀڳ ختم ٿيندو پيو وڃي ۽ اسان سنڌي ٻوليءَ کي لڳ ڀڳ اردو بڻائي ڇڏيو آهي. هاڻي يا ته سنڌي ٻولي جو ضد ڇڏيون ۽ سڀ هلون اردو زبان واري پاسي يا وري ڄمي سنڌي ٻوليءَ جو گڏجي بچاءُ ڪيون. آئون ڪو ٻين ٻولين کان لفظ وٺڻ جو مخالف ڪو نه آهيان. منهنجو رڳو هي چوڻ آهي ته سنڌي ٻوليءَ جا نج نبار لفظ هوندي سوندي انهن جي جائي تي ٻي ٻوليءَ جا سوين لفظ ڏهاڙي استعمال ڪنداسين ته پوءِ پنهنجي ٻولي ته پنهنجي نه رهندي . گوگل ٽرانسليٽ، گوگل اردو ٽرانسليٽ کي گوگل هندي ٽرانسٽليٽ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. هاڻي جڏهن به ڪو، جيڪو ڪجهه به اردو مان انگريزيءَ ۾ ٽرانسليٽ ڪري ٿو ته پهرين اهو هندي ۾ ٽرانسليٽ ٿئي ٿو ۽ اتان پوءِ اهو انگريزيءَ ۾ تبديل ٿئي ٿو.
اباڻي ٻوليءَ جو مرتيو
اسان مان جن کي ٿوري به ساڃاهه آهي ته اهي ته رڳو اندازو لڳائڻ مان ئي سمجهي سگهن ٿا ته هاڻي سنڌي ٻولي جا پڇاڙڪا ڏينهن آهن. پر جيڪڏهن ڪنهن کي اسان جي اباڻي ٻوليءَ جي ٿيل مرتيئي جو هرڀرو ڊيٿ سرٽيفيڪيٽ ڏسڻ سان ئي پڪ ٿيندي ته اسان پنهنجي اباڻي ٻوليءَ کي ڪئين ٻوساٽي ماريو آهي ته پوءِ ان جو سائينٽيفڪ ثبوت به اسين هٿ ڪري سگهون ٿا. اهو هئين ته سنڌي ليونگويج اٿارٽي هڪ ڪيس اسٽڊي پئي ڪري، جنهن ۾ ڪجهه چونڊ ٽيڪسٽ بيسڊ سنڌي ويب سائٽن تان مواد کڻي ڊيٽابيس ۾ رکيو ويندو، جنهن کان پوءِ فلٽر ڪوڊ هڻي ڪمپيوٽنگ ڪيوري ذريعي ڏٺو ويندو ته سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريان وڌ ۾ وڌ سئو لفظ ڪهڙا استعمال ٿي رهيا آهن. پھريان ھڪ سئو لفظ، جيڪي وڌ کان وڌ سنڌي ٻولي ۾ واپرائجي رهيا آهن ان جو مطلب اهو ٿيو ته اھي لڳ ڀڳ سڄي ڳالهائي ۽ پڙھي ويندڙ ٻوليءَ جو پنجاھ سيڪڙو کن ٿي ويندا ۽ جيڪڏھن گهڻي مقدار ۾ استعمال ٿيندڙ پھريان اڍائي سئو لفظ ۽ پوءِ پنج سئو لفظ جدا ڪبا تہ پاڻمرادو خبر پئجي ويندي تہ سڄي سنڌي ٻوليءَ ۾ اهي لفظ پنجھتر سيڪڙو استعمال ٿين ٿا. حوالو؛ ڏسو اَمر فياض جو ”سنڌي ٻوليءَ جي بنيادي لغت“ وارو فيسبڪ تي اسٽيٽس، 28 سيپٽمبر، 2016
ان کان پوءِ هڪڙو ٻيو ڪم ڪرڻو پوندو. ساڳي نموني اردو ٻولي اٿارٽي پاران اردو ٻولي جي ڪيل اسٽڊي جا اردو ٻوليءَ ۾ پهريان وڌ ۾ وڌ استعمال ايندڙ هڪ سئو لفظ ۽ پوءِ وڌ ۾ وڌ استعمال ۾ ايندڙ پهريان اڍائي سئو ۽ پوءِ پنج سئو لفظن جي لسٽ هٿ ڪيو ۽ پوءِ ٻنهي سنڌي ۽ اردو ٻوليءَ جي لسٽن جي پنج سئو لفظ جي پاڻ ۾ ڀيٽ ڪيو. آئون اوهان کي پڪ سان ٿو ٻڌايان ته ٿورن لفظن کي ڇڏي ٻنهي لسٽن ۾ گهڻو ڪري لفظ ساڳيا ئي هوندا. ڇو جو اسين سنڌي ٻولي جي نالي ۾ اصل ۾ پنهنجي اباڻي ٻوليءَ جا لفظ ڇڏي اردو ٻوليءَ جا لفظ واپريون پيا.
قومي ٻوليءَ جا مطالبا
اسان مان گهڻا بنا ڪنهن سوچ، سمجهه ۽ ساڃاهه جي هي مطالبا پيا ڪندا آهن ته سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي ڪيو يا فلاڻن فلاڻن پرائيويٽ اسڪولن ۾ سنڌي ٻولي نٿي پڙهائي وڃي. تنهنڪري سرڪار کان گُهر ٿا ڪيون ته انهن اسڪولن ۾ سنڌي ٻولي لاڳو ڪيو. سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻولي ۽ پرائيويٽ اسڪولن ۾ پڙهائڻ جا ڀلي مطالبا ڪيو، پر مون کي اها ڳالهه سمجهه ۾ نٿي اچي ته ڪراچيءَ ۾ ۽ ٻين پرائيويٽ اسڪولن ۾ نيٺ سرڪار ڪهڙي سنڌي ٻولي لاڳو ڪري. جيڪا سنڌي ٻولي هاڻي اسان سنڌين جي گهڻائي ڳالهائي رهي آهي يا لکي رهي آهي سا سواءِ ڪجهه لفظن جي فرق ۽ لپيءَ جي ڦيرگير سبب ڪجهه نقطن جي فرق جي اصل ۾ اردو ئي آهي ۽ اها ڳالهه آئون مثالن ۽ ثبوتن سان اوهان کي ثابت ڪري ڏيکاريندس ته هاڻي اسان سنڌين جي گهڻائي سنڌي نه پر اردو اسپڪينگ ٿي چڪي آهي
سنڌي وڪيپيڊيا
جن لاءِ اسين چئون ٿا ته اهي قوم ڪونهن ۽ انهن جي ٻولي، قومي ٻولي ڪونهي، انهن جي اردو وڪيپيڊيا تي علم جي خزاني جا مختلف موضوعن هڪ لک کان مٿي مضمون رکيل آهن ۽ اردو وڪيپيڊيا جا هزارين ايڪٽو يوزرز آهن، جيڪي لاڳيتو پنهنجي وڪيپيڊيا کي علم جي خزاني سان ڀريندا رهن ٿا. وڪيپيڊيا تي سڀني ٻولين جي درجيوار فهرست رکيل آهي ته ڪهڙين ٻولين جا وڪيپيڊياز تي گهڻا مضمون رکيل آهن. هڪ هزار مضمونن واريون ٻوليون، 10 هزار مضمونن واريون ٻوليون، لک کان مٿي مضمونن واريون ٻوليون، 10 لکن کان مٿي واريون ٻوليون ۽
ڪروڙ کان مٿي رکيل مضمونن واريون ٻوليون. ان حوالي سان ڏسون ته سنڌي وڪيپيڊيا 2006ع ۾ ٺهي هئي ۽ 10 سال گذرڻ کان پوءِ به پنج هزار کان مٿي مضمون آهن ۽ اها اڃان تائين ڏهه هزار مضمونن واري لسٽ ۾ به اچي نه سگهي آهي ۽ سنڌي وڪيءَ تي رکيل مضمونن مان به گهڻا هڪ ٻن سٽن وارا آهن يا معياري ۽ علمي ڪونهن، اهي رڳو مضمونن جو وڌيڪ انگ ڏيکارڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن.
سنڌي وڪشنري
سنڌي وڪشنري تي به رڳو هزار کان ڪجھ مٿي لفظ رکيل آهن، جڏهن ته ٻين ٻولين جي وڪشنرين ته لکين لفظن جو خزانو پيو آهي.
سنڌي وڪي نيوز
اسين ٽڪي ٽڪي جي اخباري سٺين کي پنهنجون خبرون ڏيڻ جون منٿون پيا ڪندا آهيون، جن جون اخبارون ٽيڪسٽ بيسڊ به ناهن. يعني باقي دنيا يا انساني حقن جون تنظيمون وغيره رياست طرفان اسان سان ڪيل نا انصافين جون خبرون يا دنيا جا ٻيا ادارا ڪي ٻيون خبرون يا ڳالهيون اسان جي باري ۾ ڳولڻ چاهين ته اهي کين نه ملنديون، ڇو جو انٽرنيٽ جون سرچ انجڻيون ٽيڪسٽ بيسڊ مواد کي ڳولي ڏيکاري سگهن ٿيون. ان جي ڀيٽ ۾ وڪيپيڊيا وارن اسان کي بلڪل مفت سنڌي وڪي نيوز (وڪي اخبار) جي سهولت ڏني ته جيئن اسين ان تي سنڌ جي جهرجهنگ مان خبرون اَپ ڊيٽ ڪري دنيا کي پنهنجي باري ۾ ٻڌائيندا رهون، پر اسان، سنڌين وڪي نيوز سان ڇا ڪيو. اسان ان کي استعمال ۾ ئي نه آندو، ڇو جو اسان پنهنجي ٻولي کي اهميت نٿا ڏيون يا ان کي اهم نٿا سمجهون. نيٺ وڪيپيڊيا وارن سنڌي وڪي نيوز جي سهولت کي بند ڪري ڇڏيو. سنڌي وڪيپيڊيا به ڪجهه دوستن جي ڪري پئي هلي. ائين به ڪونهي جو اسان اهو چئي سگهون ته اسان کي سنڌي وڪيپيڊيا جي خبر ڪا نه هئي، نه ته اسان ته سنڌي ٻوليءَ جي خدمت لاءِ وڪيپيڊيا تي تير هڻي وڏا ڦاڙها ماريون هئا. ڇو جو سنڌي وڪيپيڊيا جي دوستن، وڪيپيڊيا فيس بُڪ پيج ۽ ٽوئٽر اڪائونٽ کولي رکيو آهي، ان ذريعي اهي اسان سڀني کي سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين سان گڏوگڏ ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ درخواست به ڪندا رهندا آهن ته سنڌي وڪيپيڊيا تي اچي اڪائونٽ کولي سنڌي ٻوليءَ ۾ علمي مواد رکو. وڪيپيڊيا تي اڪائونٽ کولڻ لاءِ ته وڪيپيڊيا وارا ايميل ايڊريس به نٿا گهرن. ڪنهن به نالي سان اڪائونٽ کولي اوهان وڪيپيڊيا تي اچي ڪم ڪري سگهو ٿا. سنڌي وڪيپيڊيا جي دوستن جي ايترين اپيلن جي باوجود به سنڌي يوزرز جو انگ نه وڌي سگهيو. ان کان پوءِ مانواري اَمر فياض صاحب سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان پنهنجي ٺاهيل هڪ وڊيو، هتي فيس بُڪ تي اَپ لوڊ ڪئي. ان وڊيو ۾ اَمر فياض، سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان سڀ ڳالهيون ڏاڍي سهڻي نموني سان سمجهايون. اَمر فياض جي ان وڊيو کي ڏسي لڳو ته هاڻي گهڻا ئي سنڌي ٻوليءَ جا سڄڻ ۽ پروانا سنڌي وڪيپيڊيا تي پنهنجو اڪائونٽ کولي هٿ ونڊائيندا، پر نتيجو ڇا نڪتو، اهي ئي دٻليءَ ۾ ٺڪريون، ڇڻ ڇڻ.
گوگل ۽ سنڌي ٻولي
گوگل طرفان سنڌي ٻوليءَ کي انٽرنيٽ تي سرچ جي سهولت ڏنل آهي، اسان مان گهڻا آهن، جيڪي گوگل جي ان سهولت کي استعمال ڪن ٿا. ڇا سڄي دنيا اهي سڀ ڳالهيون ڏسي ۽ سمجهي ڪو نه پئي ڇا؟ اصل ۾ دنيا اهي سڀ ڳالهيون ڏسي به پئي ۽ سمجهي به پئي، پر ان جي باوجود به اها اسان کي انڊس سولائيزيشن جو وارث سمجهي، اسان جي مدد ڪرڻ چاهي پئي. اهو ئي سبب آهي جو گوگل، سنڌي ٻولي کي گوگل ٽرانسليٽ ۾ شامل ڪيو آهي، پر اسان ان سان ڇا ڪيو؟ گوگل وارن اسان کي جيڪي انگريزي لفظ يا اصلاح موڪليا انهن جا هڪ ته اسان 60 يا 70 سيڪڙو ترجما غلط ڪري موڪليا بلڪي ڪن لفظن جو غلط يا صحيح ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش بدرآن انگريزيءَ جي انهن لفظن جي ترجمي جي بدرآن مشڪري ۾ پنهنجي دوستن يا ڳوٺن جا نالا لکي ڇڏيا باقي جن دوستن ڪجهه صحيح ترجما گوگل ڏانهن اُماڻيا، انهن مان ڪجهه کي ڇڏي باقين انگريزي جي لفظن لاءِ پنهنجا سنڌي لفظ هوندي به اردو جا لفظ ترجمي ۾ ڏياري موڪليا. مثال طور انگريزي جي لفظ ”فلڊ“ جو سنڌي ترجمو ”ٻوڏ“ وڌيڪ سٺو ٿو لڳي، پر اسان جي سنڌي دوستن ان جو ترجمو ”سيلاب“ ڪري اماڻيو. ائين سوين لفظ آهن جن جا سنڌي ٻوليءَ جا پنهنجا نج نبار لفظ آهن، پر اسان انهن جي جاءِ تي اردو جا لفظ گوگل سنڌي ٽرانسٽليٽ ڏانهن اماڻي موڪليا. اهي سڀ ڳالهيون مون کي ان ڪري خبر آهن جو مان گوگل سنڌي ٽرانسليٽ ڪميونٽي ۾ شامل آهيان ۽ اهي ترجما جڏهن مون وٽ ايندا هئا ته آئون پنهنجو مٿو جهلي بيهي رهندو هوس ۽ پوءِ نيٺ پنهنجي وس آهر انهن کي صحيح ڪري واپس گوگل ڏانهن اُماڻي موڪليندو هئس. ڇا اهي سڀ نشانيون اوهان کي ڪو نه ٿيون ٻڌائين ته سنڌي ٻولي گذاري چڪي آهي. هتي فيس بُڪ تي ڪجهه دوستن پنهنجي مخلتف پوسٽن تي خيال ظاهر ڪيو آهي ته هي اسان جا سنڌي، جيڪي سنڌي ۾ اردوءَ جا لفظ پيا استعمال ڪن، يا سنڌي ٻولي جي بيهڪ، گرامر ۽ جملن کي غلط بيهڪ سان پيا لکن، اهي اهو ائين فيشن لاءِ پيا ڪن. نه منهنجا سائين، اسان جا سنڌي، اها غلط سنڌي فيشن لاءِ ڪو نه پيا لکن ۽ ڳالهائين، بلڪي اهي، اها غلط سنڌي لکن ۽ ڳالهائين ان ڪري پيا جو اسان پنهنجي ٻولي وساري ويٺا آهيون.
سنڌي، سنڌي ٻوليءَ کي ڇڏي رهيا آهن
آئون ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ پنهنجي ڀائٽين، ڀائٽِين، ڀاڻيجِين ۽ ڀاڻيجن جا وڃي فيس بُڪ پيج ڏسندو آهيان ته مون کي حيراني ٿيندي آهي ته اهي سڀ پنهنجي فيس بُڪ تي پوسٽون اردو ۾ يا رومن اردو ۾ لکن پيا ۽ هيٺان انهن جي سنڌي دوستن ۽ ساهيڙين جا ڪمينٽس به اردو ۾ يا رومن اردو ۾ ئي هوندا آهن.
جڏهن ته اهي سڀ سنڌي آهن ۽ انهن سڀني جا ماءُ پيءُ پڻ سنڌي آهن. هتي ڪو ادارو ته آهي ڪو نه جو اهو ان حوالي سان صحيح انگ اکر گڏ ڪري اسان کي ٻڌائي، باقي اسان سڀني کي اندازو آهي ۽ پنهنجي اکين سان به ڏسون پيا ته سنڌين جي آبادي ته وڌي آهي، پر سنڌي ڳالهائڻ وارن جو انگ تيزي سان گهٽجي رهيو آهي. اها ٻي ڳالهه آهي ته اسان جا هاڻوڪا سنڌي جيڪا سنڌي ڳالهائين ۽ لکن پيا، اها اصل ۾ سنڌي نه پر ڪجهه لفظن جي فرق سان اردو ئي آهي، پر اسان کي اهو احساس ئي ڪونهي ته ڪو اسان سنڌي بدرآن اردو ڳالهائي ۽ لکي رهيا آهيون. اسان پنهنجي اباڻي سنڌي ٻوليءَ سان ايڏو ته ظلم ڪيو آهي جو هاڻي اردو گاڏڙ سنڌي کان ڳالهه چڙهي وئي آهي.
ڪراچي ۾ سنڌين جي آبادي
اهڙي صورتحال ۾ ڪراچي ۾ سنڌي آباد ڪرڻ سان به سنڌ ۽ سنڌين کي ڪو فائدو ڪو نه ٿيندو، ڇو جو اُتي پهچي اسان جا سنڌي پهرين فرصت ۾ سنڌيءَ مان ڦري اردو اسپڪينگ ٿي وڃن ٿا. ٻولين جي بقا لاءِ ڪنهن به پرڳڻي جون ٻهراڙيون آڪسيجن جون ڪم ڪنديون آهن، پر هتي اسان جي ٻهراڙين ۾ رهندڙ سنڌين جي سنڌي ته پاڻ شهرن ۾ رهندڙ سنڌي کان به وڌيڪ بگاڙ جو شڪار ٿي چڪي آهي.
ٻين ٻولين جا لفظ
ٻوليون ٻين ٻولين کان لفظ وٺنديون رهنديون آهي، خاص طور جڏهن پنهنجي ٻولي ۾ ڪو لفظ نه هجي ته ان لاءِ ٻين ٻولين کان لفظ وٺڻ ۾ ڪا خرابي ناهي. آئون ائين نٿو چوان، جيئن اردو جي ڪجهه دانشورن ڪوشش ڪئي هئي، تئين اسان به ڪيون. قصو هنئين آهي ته اردوءَ جي ڪجهه دانشورن کي اچي ڳڻتي لڳي ته اردو ۾ تمام گهڻا انگريزي جا لفظ شامل ٿيندا پيا وڃن. جيڪڏهن لاڳيتو ائين ٿيندو رهيو ته پوءِ ته اردو اردو ئي نه رهندي، تنهنڪري انهن انگريزي جي لفظن جي جاءِ تي زوريءَ اردو جا لفظ ٺاهڻ شروع ڪيا. مثال جي طور تي انگريزي جا ڪجهه لفظ هي آهن جن جي جاءِ تي هيٺيان اردو لفظ ٺاهيا ويا.
Lawyer = ڀاڙو
Judge = مها ڀاڙو
Letter Box = پَتر گهسيڙ
Typewriter = ڪٽماڪٽ
Loud speaker = آله مڪبر الصُوت
Thermometer = مقياس الحراره
ساڳي نموني، سنڌي ٻوليءَ ۾ به اهڙيون ڪوششون ٿيون، جيئن ريڊيو جي جاءِ تي ٻڌڻو، فرج جي جاءِ تي ٿڌڻو ۽ ڪمپيوٽر جي جاءِ تي ڳڻپوڪر جهڙا لفظ مڙهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ظاهر آهي ته اهي ڪوششون ڪامياب نه ٿيڻيون هيون، سو ڪامياب نه ٿيون. ڇو جو جڏهن پنهنجي ٻوليءَ جي لاءِ جيڪڏهن نوان لفظ ٺاهيا به ويندا آهن ته اهي نوان لفظ پنهنجي ٻوليءَ جي صورت سان ملائي اهڙي نموني ٺاهيا ويندا آهن، جو انهن نون ٺهيل لفظن کي ٻڌڻ سان مزو اچي يعني اهي نوان لفظ ڪن رس ڏين. مون کي خبر ناهي ته ڪمپيوٽر لاءِ نئون سنڌي لفظ اسان جي ڪهڙي احترام لائق مانواري دوست ٺاهيو آهي، ٿي سگهي ٿو ته ان مانواري دوست پنهنجي حساب سان صحيح ئي ٺاهيو هجي پر سچ ته اهو آهي ڪمپيوٽر لاءِ ٺاهيل اهو نئون لفظ ڪن رس بلڪل به ڪو نه ڏيئي پر ان جي ڀيٽ ۾ ”انٽرنيٽ“ لاءِ ٺاهيل سنڌيءَ جو نئون لفظ ”ڳنڍڄار“ ڪن رس ڏيئي ٿو، تنهنڪري اڳتي هلي ڳنڍڄار جو واهپو وڌي سگهي ٿو. خير جنهن به مانواري دوست ڪمپيوٽر لاءِ نئون لفظ ڳڻپوڪر ٺاهيو آهي، ان لاءِ منهنجي دل ۾ وڏي عزت آهي ڇو جو اهو دوست گهٽ ۾ گهٽ، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ پنهنجي ان ڪوشش جي ذريعي عملي جاکوڙ ته ڪري پيو.
دنيا ۾ اسان جو حصو
جون ايليا جي لفظن ۾ ته، ”اسان تاريخ جي دسترخوان تي ويهي ٻه هزار سالن کان رڳو حرامخوري ڪندي کائيندا پيا اچون.“ مطلب ته اسان دنيا جي پيداوار ۾ پنهنجو حصو ڪو نه پيا وجهون. ظاهر آهي ته اسان وٽ سائنس، طب، ٽيڪنالاجي، ڪامرس، اڪنامڪس، فنانس ۽ ٻين فليڊن ۾ نه ڪا تحقيق ۽ نه ئي ڪا اڳڀرائي ٿئي پئي ته پوءِ جيڪي قومون انهن شعبن ۾ اڳڀرائي ڪن پيون، انهن جون ئي ٽرمنالاجيون اسان کي مڃڻيون پون ٿيون. هونئن به وڏي وقت کان سنڌي ٻوليءَ ڪو به سائنسي ۽ تخليقي مواد تخليق ڪو نه پيو ٿئي. هي جيڪي اسان وٽ لکجي پيو اهو 10 ڪتاب ۽ ڪجهه مضمون پڙهي، انهن مان نئون ڪتاب ٺاهڻ برابر آهي، جيڪا سهولت وڪيپيڊيا تي اڳواٽ ئي موجود آهي، جنهن تحت اوهان وڪيپيڊيا جي مواد مان جيترا وڻي وڪي بُڪس ٺاهي سگهو ٿا.
مختصر اهو ته سنڌي ٻولي سان هي جيڪو ظلم ٿيو آهي ان ۾ اسان سڀ شامل آهيون، جنهن ۾ اسان جي ميڊيا، چئنلَ، ادارا سڀ شامل آهن. مون کي ته سمجهه ۾ نه پيو اچي ته اسان جا هي هزارين سنڌي استاد، خاص طور تي سنڌي سبجيڪٽ پڙهائڻ وارا استاد ڇا پيا ڪن. ظاهر آهي ته اسان جا استاد اسڪولن ۾ صحيح سنڌي ڪو نه پيا پڙهائين، تڏهن ئي ته اسان سنڌين جي گهڻائي پنهنجي اباڻي ٻولي وساري ويٺي آهي.
سنڌي ٻولي لاءِ احساس
فيس بڪ تي مانواري ستار زنگيجي ۽ ڪجهه ٻين دوستن کي سنڌي ٻولي سان ٿيندڙ هاڃن جو احساس آهي ۽ کين سنڌي ٻوليءَ سان ٿيندڙ ان ظلم تي مون پڄرندي ۽ فيسبُڪ تي احتجاج ڪندي ڏٺو آهي، نه ته اسان سنڌين جي گهڻائيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو ڪو فڪر ڪو نه رهيو آهي. باقي حلالي پٽن وارو ڊاڙون ۽ ٺلهيون ڦوڪون هڻڻ ۾ ته اسان کان وڌيڪ ڪو ماهر آهي ئي ڪو نه. هاڻي اهو رٽيل راڳ ور ور ورجهائڻ ته سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي ٺاهيو، اجاين ترڪتالين کان سواءِ ڪجهه به ناهي. ڇو جو ٻوليون، مطالبن ۽ نوٽيفيڪشنن سان قومي نه پر ٻوليءَ لاءِ عملي ڪم ۽ ٻوليءَ جي واهپي جي واڌاري سان ترقي ڪنديون آهن.
قوم يا سوڪالڊ (هٿ گهڙيل) قوم
ڪم ڪرڻ جا ٽولز يا ٽيمپليٽس اسان جي آڏو پيا آهن، انهن کي استعمال ۾ آڻي سنڌي ٻولي کي قومي ته ڇا اسان عالمي ٻولي به بڻائي سگهون ٿا. اسان مان ڪنهن کي به سنڌي ٻولي لاءِ ڪم ڪرڻ کان ڪنهن به روڪيو ڪونهي. بلڪي سڄي دنيا ان حوالي سان اسان جي مدد ڪرڻ لاءِ تيار آهي. پر جيئن مان ان حوالي سان اوهان کي گوگل سنڌي ٽرانسليٽ ۽ سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان اڳم ئي ٻڌايو ته ڪيئن نه سنڌي وڪيپيڊيا ۽ سنڌي وڪشنري، نندڻڪيون پيون آهن. سنڌي وڪيپيڊيا وٽ جيئن تيئن ڪري رڳو ڏهه ويهه ايڪٽو يوزرز آهن. ڪو ٿو چوي ته سنڌي قوم پنج ڪروڙ آهي، ڪو ٿو چوي ته سنڌي ڇهه ڪروڙ آهن، ڇا پنج ڇهه ڪروڙن جي سوڪالڊ (هٿ گهڙيل) قوم اهڙي ٿيندي آهي، جو ان سوڪالڊ (هٿ ٺوڪي) قوم مان سنڌي وڪيپيڊيا تي 50 يا 60 ڄڻا ئي ڪم ڪرڻ لاءِ ملي سگهن. مان جهونو ماڻهو ٿي ڪري، وڪيپيڊيا جي سسٽم سمجهي سگهان ٿو ته پوءِ اڄ جا نوجوان ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون جن ڄمڻ ساڻ ئي ڪمپيوٽر ۽ سمارٽ موبائل فون ڏٺا آهن، سي ڪيئن نٿا وڪيپيڊيا جي صفا سولي سسٽم کي سمجهي سگهن. سچي ڳالهه اها آهي ته اسان جي نوجوانن جي پنهنجي اباڻي ٻوليءَ ۾ ڪا به دلچسپي نه رهي آهي.
ٻڏندڙ جهاز ۽ ڪوئا
جنهن ٻوليءَ جا پڇاڙڪا ڏينهن هوندا آهن ته ان ٻولي ڳالهائڻ وارن جي دانشورن ۽ اديبن کان پهرين ان ٻولي ڳالهائڻ وارن جي عام ماڻهن کي اڻ محسوس ڪندڙ انداز ۾ اڳواٽ ئي خبر پئجي ويندي آهي. جيئن جهاز ٻڏڻ جي سڀ کان پهرين ڄاڻ ڪوئن کي پئجي ويندي. بلڪل ساڳي نموني عام سنڌين جي گهڻائي تيزي سان سنڌي ٻوليءَ کي ڇڏي رهي آهي.
آخري ڳالهه
سڀ ڳالهيون هن هڪڙي پوسٽ ۾ نه ٿيون ڪري سگهجن. رڳو آخري ڳالهه هي ڪرڻي آهي ته اسان کي جيڪڏهن سنڌي ٻوليءَ کي فرسٽ ايڊ ۽ سي پي آر ڏئي بچائڻو آهي ته پوءِ اسان جي ميڊيا سميت سڄي قوم ۽ ادارن کي گڏجي جنگي بنيادن تي ڪم ڪرڻو پوندو. باقي ٻن چار ڏينهن جي جوش مان، جيئن کير اُڀامي وري ويهي رهندو سان ڪم ڪو نه هلندو. ياد رکو اسان سنڌين جي گهڻائي، پنهنجي اباڻي ٻولي کي وساري ويٺي آهي، ان ڪري سنڌين کي پنهنجي ٻولي ڏانهن آڻڻ لاءِ ٻه چار ڏينهن نه پر ڏهاڪن تائين لاڳيتو جاکوڙ ڪرڻي پوندي، ڇو جو هاڻي سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ رڳو ڪجهه ٻوليدانن ۽ ڪجهه ٻولي انجنيئرن جي وس جي ڳالهه نه رهي آهي.
توڙي جو سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ جو ڪم ڏاڍو ڏکيو آهي، پر ناممڪن ڪونهي. جيڪڏهن اسان ان ڏس ۾ صحيح ڪوششون نه ورتيون ته پوءِ تاريخ جو عمل سنڌي ٻوليءَ کي ائين مِٽائي ڇڏيندو، جيئن هن کان پهرين اهو عمل ٻين ڪيترين ئي ٻولين کي ختم ڪري چڪو آهي. ڀلي مايوس نه ٿيون، پر اسان کان جيترو جلدي ٿي سگهي، اوترو جلدي بي بنياد اميد پرستيءَ، لفاظي ۽ اجائي نرگسيت مان پنهنجي جان ڇڏائي ۽ سُک درسائپ جي رستي کي ڇڏي، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ عملي ڪم ڪيون. اسان جا ڪجهه دوست ٽيڪنالاجي جي ذريعي سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. اصل ۾ اهي عربي فارسي 52 اکريءَ کي ترقي وٺائي رهيا آهن. توڙي جو ٻوليءَ جو لپيءَ سان لاڳاپو آهي ۽ ان جو سنڌي ٻوليءَ کي فائدو پهچي سگهي ٿو، جيڪڏهن اسين سنڌي ٻوليءَ جا لفظ استعمال ڪيون. مسئلو هي جو اسان ته سنڌي ٻولي جا سولي کان سولا، عام، سدا ، ننڍي کان ننڍا لفظَ به وساري ويٺا آهيون. سنڌي لفظ ”پر“ جي جاءِ تي ”مگر“، سنڌي لفظ ”پوءِ“ يا ”کان پوءِ“ جي جاءِ تي ”بعد ۾“ جهڙا لفظ ۽ اهڙا ٻيا سوين لفظ ڌارين ٻولين جا پيا استعمال ڪيون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اوهان سنڌي 52 اکريءَ ۾ ٿا لکو يا اي بي سي واري لپيءَ ۾. سنڌي ٻوليءَ جو اصل مسئلو هي آهي ته سنڌي ٻوليءَ جو استعمال تيزي سان گهٽجي رهيو آهي ۽ سنڌي پاڻ به پنهنجي ٻوليءَ کي اهميت ڪو نه پيا ڏين. ف س

Read more >> In Defense of Sindhi Language