تقوا

”جيڪڏهن بيوسي، بيحسي، عاجزي، بي عزتي ۽ غلامي تي ٿورائتو ٿيڻ ۽  چپ رهڻ جو نالو تقوا آھي ته پوءِ گڏهه پهرين درجي جو متقي آھي.” ~ عرب شاعر ابوالعليٰ معري

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا ته کنيل آهي.

اسم تصغير

اسم عربي لفظ آهي جنهن جي معنىٰ آهي نالو ۔ وياڪرڻ يا گرامري اصطلاح ۾ اسم اهڙي لفظ کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن شيِ، جاءِ، جاندار، ماڻهو، ڪم حالت ۽ خاصيت جو نالو ڏيکاري. هن کي انگريزي زبان ۾ Noun چئجي ٿو.
مثال : بدڪ ، ٻلي ، ڪتاب ، ڪتو وغيره
اسم جا مختلف قسم ٿين ٿا.
انهن ۾ “اسم تصغير “به هڪ آهي
تصغير پڻ عربي لفظ آهي، جيڪو صغير مان ورتل آهي. اهڙو اسم جيڪو ڪنهن شيِ کي ننڍو ڪري ڏيکاري ته ان کي اسم تصغير چئبو آهي.
مثال : ٻلڙي ، ڳيرڙو ، پکڙو ، جهوپڙي وغيره

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

فارسيءَ جو دور

فارسيءَ جو دور شروع ٿيو. سنڌي ٻولي ۽ ادب کي لتاڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي دفتري ۽ تعليمي حيثيت ختم ڪئي ويئي. شھرن ۽ ڳوٺن وارن مدرسن ۾ قنڌار کان مولوي گھرائي رکيا ويا، جن فارسيءَ ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. ”فارسي گھوڙي چاڙھسي“ جو پھاڪو انھن ڏينھن جي ڳالهه ڪري ٿو. جنهن جي ڪري سنڌين کي سنڌي زبان ۾، خط پٽ لکڻ ۾ به عار ٿي لڳو. قلم جي جنبش به پارسيءَ ۾ ھئي ۽ علمي گفتگو ۽ بحث مباحثا به پارسيءَ ۾ ھئا. تاريخ، انشاءَ تفسير، حديث، ديوان، مثنويون ۽ سمورا ڪتاب پارسيءَ ۾ ھئا. (تاريخ تمدن سنڌ. حضرت مولانا شيدائي ص 520)
حوالو؛ ڪتاب ”ڏيئي ڏنڀ ڏڏن“ دادا سنڌي
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ابن بطوطا

ابن بطوطا (ابن بطوطه) جڏهن مصر جي بندر اسڪندريا تي شيخ برهان الدين اعراج سان ملاقات ڪئي هئي، تڏهن شيخ،  ابن بطوطه کي اڳواٽ چئي ڇڏيو هو ته: سنڌ ۾ توکي هڪڙي سامره (سومرا) قوم گڏبي.
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر

سومرن جي دور ۾ ٽن صدين اندر، جيڪي به قصا ٿي گذريا، جهڙوڪ: سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر، تن سڀني کي فارسي ۾ منظوم ڪيو ويو.
حوالو؛ اعجاز الحق قدوسي جي : تاريخِ سنڌ
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سنڌ جي تاريخ جا وساريل ورق

مخدوم عبدالله جو مدرسو:
مخدوم عبدالله ڀٽي، جيسلمير جي هندو راجا جو نوجوان پٽ هو. سندس اصل نالو راجڪمار ارجن پٽ وريو هو. ڪنهن درويش جي صحبت ۾ رهي مسلمان ٿيو. کيس روحاني فيض حضرت بهاءُ الدين زڪريا ملتاني کان حاصل ٿيو. هالن پراڻن (هالا ڪنڊي) ۾ اچي پنهنجي ديني مدرسو کوليائين. جنهن ۾ نه رڳو ظاهري علم جو درس ڏيندو هو، پر باطني علم سان به نوازيندو هو. هالن پراڻن جا مخدوم، هن بزرگ (ارجن عبدالله ڀٽي) جو اولاد آهن ۽ منجهن ڪيترائي وڏا عالم مدرس ۽ فاضل ۽ فقيهه پيدا ٿيا. هن بزرگ ستين صدي هجري جي آخر ۾ هالن پراڻن ۾ وفات ڪئي.
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڀٽائي

ڀٽائي سنڌي هندوئن جو سڀ کان وڏو ڀرجهلو هئو. اچو ته ڀٽائي جي پيروي ڪيون.
مرشد ڀٽائيءَ سنڌ جي جملي رھاڪن کي بنا ھندو مسلم فرق جي سنڌي ڪري تصور ڪيو آھي. جن ماڻھن کي ساراھيو اٿس تن مان اڪثر ھندو ھئا. راءِ ڏياچ ھندو راجا ھو ۽ لاکو ڦلاڻي ڪڇ جو ھندو راجا ھو، راڻو سوڍو ھندو ھو، مومل ھندواڻي ھئي، سسئي ھندو نسل جي ھئي. اوڏ، جاڙيجا، ريٻاڙا، جوڳي، بابو، سنياسي، آديسي جن جو ذڪر لطيف سرڪار پنھنجي ڪلام ۾ آندو آھي، سي سڀ ھندو ھئا.
ھن نڪو محمد بن قاسم جي تعريف ڪئي آھي نڪو محمود غزنويءَ کي ساراھيواٿس. اورنگزيب جو مٿس اثر پوي ھا ته ضرور انھن جو نالو به پنھنجي ڪلام ۾ آڻي ھا. پر ڪٿي به اھو ڏسڻ ۾ نه ايندو. جي بلوچن کي ساراھيو اٿس ته اھي پھريان ئي حاڪم ھئا جن شريمتي راڄ بدران ملڪ جي دستورن پٽاندر حڪومت ڪئي. رسالي ۾ نه مُلن ۽ نه مولوين جي ساراھه ڪيل آھي ، بلڪ ھنگلور جي ھلڻ ، گنگا تي گجڻ ۽ سنڱين وڄائڻ وارن سامين ۽ جوڳين کي ياد ڪري رنو اٿس.
اچو ته پنهنجي رهبر ۽ راهرو مرشد ڀٽائي کي سمجهون. (
مير سليم)
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڇا ڪجي اهڙي دنيا کي (عبدالواحد آريسر)

 اهڙي دنيا جتي لذت جي مٺاڻ نه هجي، ڪنهن گناه جو سُرور نه هجي، ڪنهن نيڪي جي لطافت نه هجي، ڪنهن سزا جي اذيت نه هجي، ڪنهن تخليق جو درد نه هجي، ڪنهن چاھنا جي لذت نه هجي، ڪنهن خواهش جي گرمي نه هجي، ڪنهن ڪوشش جو جمال ۽ ناڪاميءَ جو ملال نه هجي…
اهڙي دنيا ڪنهن ملائڪ جي رهڻ جي لائق ته ٿي سگھي ٿي پر انسان لاءِ نه ….
هيءَ به نه وسارڻ گھرجي ته زندگي رڳو ٽهڪ ناهي ۽ نه وري رڳو ڳوڙهو…
زندگي ٽهڪ به آهي، ڳوڙهو به آهي، چُميءَ جي مٺاڻ به آهي ۽ ٿوهر جو گرھه به …
(عبدالواحد آريسر)
اردہ میں ترجمہ
خاک میں جائے ایسی دنیا کہ جس میں :
نہ لذت کی چاشنی ھو نہ کسی گناہ کا سرور ، نہ کسی نیکی کی لطافت ہو نہ کسی سزا کی اذیت ، جہاں کسی تخلیق کا درد نہ ہو ، نہ کسی چاھت کی تمنا ، نہ کسی خواہش کی گرمی ہو نہ کسی کاوش کا جمال نہ ھی کسی ناکامی کا ملال ہو۔
ایسی دنیا مسکن ملائک تو ہو سکتی ھے کسی انسان کا استھان نہیں ۔ ۔
یہ بھی نہیں بولنا چاہیئے کہ زندگی محض ایک قہقہہ نہیں اور نہ ہی محض سیل اشک ۔ ۔
زندگی قہقہہ بھی ہے ، اشک رواں بھی ، بوسے کی چاشنی بھی ھے تو کانٹوں بھرا نوالہ بھی ۔ ۔
(عبدالواحد آريسر)
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي

سنڌي ٻوليءَ جو بنيادي اکر

سنڌي لکت جا اصول ۾ پروفيسر رستم علي خاصخيلي لکي ٿو ته (هه) اکر سنڌي ٻوليءَ ۾ لکت لاءِ موهن جي دڙي واري لکت کان وٺي اَڄ ڏينهن تائين ڪم ۾ اچي رهيو آهي. جيڪڏهن ان اکر کي سنڌي ٻوليءَ جو بنيادي اکر سڏجي ته ان ۾ ڪو وڌاءُ ڪو نه ٿيندو. ”هه“ جو اکر موهن جي دڙي مان مليل مُهرن تي به موجود آهي. ان اکر ٻين لفظن هي لفظ به ٺهن ٿا. هَرَڻ، مهراڻ، هاٿي، هيرڻ ۽ هارائڻ.

گرامر جو پهريون ڪتاب

ويا ڪرڻ (گرامر) ٻولي جي لکائي ۽ خوبصورت ٺاهڻ جو علم آهي. گرامر جو پهريون ڪتاب هڪ سنڌي پانيني (PANINI)  لکيو. جيڪو پوءِ دنيا وارن ترجمو ڪري  پنهنجي ٻوليءَ کي ٺاهڻ لاءِ ڪَتب آندو. پانيني سنڌو درياءَ جي ڪناري آباد ٿيل شهر اَٽڪ جو رهاڪو هو.
Courtesy: سنڌي لِکَت جا اُصولَ، پروفيسر رستم علي خاصخيلي

سرور سهتي جو وڇڙو

جيئي سنڌ جو اڳواڻ ۽ جيئي سنڌ تحريڪ (جسم) جو چيئرمين پروفيسر سرور سهتو لاڏاڻو ڪري ويو.
سرور سهتو 80 واري ڏهاڪي ۾ مسلم ڪاليج حيدرآباد ۾ فزيڪل ٽريننگ جو انچارج هيو. مسلم هاسٽل ۾ ٻين ماڙ تي سندس گهر هئو. گهر ڇا هو جو سموري قومي تحريڪ جي حيدرآباد ۾ اڻ اعلانيل آفيس هئي.
سرور سهتي، جيئي سنڌ جي اسڪولي ٻارن لاءِ تنظيم جيئي سنڌ لطيف سنگت قائم ڪيائين. جنهن جو جي ايم سيد کيس نگران مقرر ڪيو. توڙي جو ان وقت سرور سهتو، جيئي سنڌ محاذ جا مرڪزي اڳواڻ هئو پر پنهنجي هن قومي ذميواري کي ڀرپور نموني سان نڀايائين ءِ سڄي سنڌ جي مک هاءِ اسڪولن ۾ جيئي سنڌ لطيف سنگ  (ج.س.ل.س) جون شاخون کوليائين.
سندسن نگراني ۾ جيئي سنڌ جي ٻارڙن جي هن تنظيم مان جمال ناصر بلو، سوجهرو سنڌي، عرفان مهدي، ليمون مل سنڌي، شهيد منير خان چولياڻي، رياض چانڊيو، سليم حيدري، گل سنڌي، امير حمزو انڙ جهڙا مک قومي ڪارڪن پيدا ٿيا.
پروفيسر سرور سهتو تمام پڙهيل ڳڙهيل، پڙهائي لکائي وارو ءِ ٿڌي طبيعت وارو انسان هيو. حيدرآباد شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ جيئي سنڌ کي منظم ڪيائين. جيئي سنڌ محاذ جو چيئرمين به رهيو.

نوٽ؛ سرور سهتي تي لکيل هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

حقيقت جو اولڙو

وتائي فقير سان ماڻس گلا ڪئي ته ابا، تنهنجي ماني پچائي ٿي رکان ته ڪتا کڻيو وڃن، جي ڪوٺيءَ کي دروازو هجي ته ڪڙو ڏئي سانڍي رکي ڇڏيان، پوءِ اويل سويل ڪيڏي مهل به گهر اچين ته پنهنجي ماني کائين. هن چيو اجهو در کڻي ٿو اچان. پوءِ ويو، مسيت جو در پٽي گهر کڻي اچي، پنهنجي ٻارٽ تي چاڙهي ڇڏيائين. مسيت جو مُلان آيو، ڏسي ته در ٺهي ئي ڪونه. سو پيرو کڻي سڌو وتايي جي گهر وٽ آيو. سڏ ڪري چيائين ته ”ميان، تون ته هاڻ ماڳهين ارڪانن مان نڪرندو ٿو وڃين. توکي شرم ڪونه آيو جو خدا جي گهر جو دروازو لاهي کڻي اچي پنهنجي گهر تي چاڙهيو اٿئي؟“ وتايي چيو شرم ته گهڻو ئي آيم پر ماني ڪتا کڻيو ٿي ويا. سوچيم ته جڏهن مون کي دروازي جيتري توفيق ٿيندي، تڏهن دروازو واپس وڃي رکندس، ڇو ته مون کي ڏيڻ وارو به اهوئي آهي، کيس خبر آهي ته وتايي وٽ در ڪونهي، هنن کي تڪليف آهي. مُلان چيو آءٌ در لاهيو ٿو وڃان. وتايي چيو در اهو لاهيندو جنهن جو آهي. باقي تون ٻڌاءِ تنهنجو ساڻس ڪهڙو لاڳاپو آهي. ڪهڙي مٽي مائٽي آهي يا توکي خود پاڻ چيو اٿس ته مون ۾ سگهه ڪانهي، تون وڃي وتايي کان دروازو وٺي اچ. ٻڌاءِ، ته توکي ڇا چيو اٿس؟ ماڻهو اچي گڏ ٿيا. ملان خار ۾ گاريون ڏيڻ ۽ وڦلڻ لڳو. وتايي چيو هن کي جهليو، مون هن جو ڪوبه ڏوهه ڪونه ڪيو آهي. هي پاڻ کي سرخرو ڪرڻ لاءِ خدا جو عيوضي ٿيو آهي. مون کي خدا ڏيندو ته واپس (در) ڏئي ويندس.

نوٽ؛ وتائي فقير جي حوالي سان هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي.