سنڌ ۾ آباد ذاتيون ۽ قبیلا

سومرا، لغاري، بجير، آريسر، راهمون، ٽالپر، لوهاڻا، ڪاٺيا، جُوڻيجا، سيلرا، منگي، راڄپر، سوٽهڙ، بروھي، مغيري، جاڙيجا، اڄڻ، مهاڻا، مهر، مسڻ، ابڙا، آريجا، باريجا، مهيسر، سميجا، ساهڙ، شيخ، لنجار، لاکا، هنڱورا، درس، ڏيپر، گهانگهرا، سهتا، مڱريا، ماڇي، سولنگي، مگسي، چانڊيا، کوسا، سهاڳ، ماکيجا، ڏوڏيجا، وساڻ، ڏيٿا، ڏنگراج، ڏهراج، ماهوٽا، چارڻ، انڍڙ، چنا، چاچڙ، پنهوار، دل، راهو، ٻگهيا، دونگهه، دراوڙ، ڀاگڙي، ڀيل، مينگهواڙ، آڱاريا، بڪڪ، برفت، بوزدار،گهانچي، پالاري، پلهه، ٻرڙا، موريا، سنگهار، جت، سميجا، اُڍيجا،بالاچ ، بُڪيرا، ٻارچ، ٻارڻ، ٻئيتال، ٻاگهل، ٻاٻڙا، ٻانهيپوٽا، ٻوڙاڻا، ٻٻر، ٻيلائي، ڀُرڳڙي، ڀنڀرا، تيتري، تماچي، ٿيٻا، ٿهيم، ٽانڪ، ٽانڊائي، ٽڳڙ، کاراڻي، بجاراڻي، ککراڻي، ڏاھاڻي، بليدي، بڙدي، ڊومڪي، جکراڻي، ٽيمڙا، ٺاراڻي ، پاربي، پالاري، پاريهڙي، پرهياڙ، پخالي، پترا، پُسيا، پنهور، پلاه، پونجاڻي، پليجا، پيڃارا، جاداڻي، جانوري، بلوچ، جاڳا، جت، جماري، پير، جوکيا، جکيه، چانهيا، چنڊ، پيرزادا، مرزا، نائچ، ميراڻي، کونھارا، چوهاڻ، راٺوڙ، خاصخيلي، دوراڻي، سنڌي پٺاڻ، دل، دُوها، جروار، ڌماچ، ڏچر، ڍومڪي رها، رانٽا، قاضي، مخدوم، رند، رُوپائي، اوڳاھي، مير، رپڙ، رهبر، ڪنراڻي، زنئُور، زنگيجا، سانداڻي، ساند، سامي، ساٽي، سُرهيه، سوڍا، سيد، سمان، سميجا، سورا، سُوها، بھلڪاڻي، سگريه، سُورجا، سسر، سرواڻ، شينا، شورا، شورائي، شڪاري، ڦقهيري، ڪاٺ، ٻانڀڻ، ڪاريا، ڪاتيار، ڪاٺياڙا، ڪانڌڙا، ڪوٽائي، ڪوري، ڪڪاڻي، ڪيڙانا، بکراڻي، ڪورائي، ڪڇي، ڪنڊراهه، ڪلهوڙا، ڪولهي, مھيشوري، سامٽيا، ڇٽا، ڀنگر، ڪناد، ڏھر، ڪنگهاڻي، ڪلانتري، کاڙڪ، کارائي، کُڏائي، رودناڻي، کوڏيا، کيبر، کوڙ، گُگا، گندرا، گُوندل، گوپانگ، گهگهڙ، گهراڻه، لانگاھ، لاکاٽيا، لوڍا، لُنڊا، لُوجا، لُنڊ، لوهاڻا، کيمٽيا، لُکياڻي، منڇر، مڱڻهار، ڏاھري، بگٽي، نوحپوٽا، زرداري، مري، جلباڻي، گبول، شر، عمراڻي، ڀرو، فاروقي، مهري، ميگهواڙ، ڄاريڪا، مڪراني، ميراسي، مگسي، مينڌرا، مهراڻ پوٽا، منڊا، ناهيا، ناڏيهه، ناريجا، نُهڙيا، نوناري، نورنگ زادا، آخوند، نوتڪاڻي، ونگرا، هاليپوٽا، هولاڻي، آمڙا، اوٺا، بگھياڙ، ارباب، جعفري، اوڀاڙا، آگهيم ، آبلاڻي، اُنڙ ، باگراڻي، باندق، بُوبڪ، بنواڻي ، ببواڻي، بانو شاهي، اوڍيجا، بڊاڻي ، بڪائي بنساري ، بهم، ٻاگل، ٻارڻ، ترڪ، ٻاٻڙا، ٻُرڙا، ٻجوارا، ٻوڙاڻا، ٻوڙا ، ٻڙا ڀان، ڀُٽا، ڀنڊ، ڪولاچي، ملڪاڻي، تارڙا ، تتري، سبزوئي، ٽنگر، ٽويا، ٽانڍائي ، ٽيمڙا ٿهيم، ٿهيمور، مانجھي، پنهور، پارهيڙي، پتوجا، تيغاڻي، پاتڻي، پُسيا، پليپوٽا، پير، پرهياڙ، پونجاڻي، مھيسر، ناگوري، پارئي، سريوال، ٽويا، جت، جتوئي، جوڻيجا، جُماڻي ، جاداڻي، جوڳي، جنگاهي، پيچوھا، جاکرا، جڳيا، سيٺار، مرگھر، جهنڊيل، چوهاڻ، سنديلا، گھمراڻي، چالڪ، ابڙيجا، چنڊاڻي ، ڇلگري، دائوداڻي، دل، دوراڻي دبائي ، ڌانڌل، ڌڙيا، قائم خاني، ڏاهري، ڏچر، ٿلھا، ڏڦائي ، ڊاڀائي ، ڊاگوري، زيند پوريا، ٻھرام، دشتي، ڇڄڙا، سهتا، بوزدار، جيسر، سمان، سُوها، گھمڻ، گجر، ڊيشڪ، رائو، سميجا، جٽ، سانگي، بوري، سورجا، گرگيز، ٻگھيا، راھمون، لورا، واھوچا، ملاح، سخيراڻي، سوڍا، سنڙا، ٿھيم، سيڪڙا، سرواڻ، ڄامڙا، سٺيا، سائي، سسيا ، سورائي، سرائي، سامي ، شينا، شاعر، شڪاري ، ڪناند، گھوٽا، ڪهيري، رُڪ، ڪيڙانا، ڪانٿ، ڪيريا، ڪٽپر، بٽ، ڪٽوھڙ، ڪنگاڻي، چانگ، ڪنڊراهه، ڪوچائي ، ڪوچايا، گوپانگ، ڪوٽي ڪانڀائي، ڪُونجڙا ، ڪهراڻي ، ڪارڙا ، ڪوٽائي، ڌاريجا، سوڍر، جسڪاڻي، ڪنڍائي، برھماڻي، ڪلاڻي ، ڪڪاڻي ، ڪهيرائي، گھمرا، گھانگھرا، چنجڻي، کڏا، قاسمي، کوڙ، کاٿڙائي، زنگياڻي، گشڪوري، ڀاٽيا، گُرماڻي، گڊا، خواجا، گاڏار، گندرا، راھو، گوگيڙا ، گهوٽا، نندواڻي، گهوٻلا، گُهريائي، گهُوٽ، واگھري، ٻاليشاھي، گُهمڙائي، ڳاڙها، لونيا، لُوڻيا، ھنڱورجا، لوهار، لنگا، لنڍا، لڳائي ، لاڻا ، لُوڻائي، پسايا، مستوئي، لڙائي ، لاڙائي ، لوهاڻا ، مڱڻيجا، ملاڻا، موراج، مُچارا ، مُنارا، مُٽا، مينڌرا، ميرجت، موچي ، دايا، ماڇي، ميراڻي، من واڍا، پلھ، وڪيا، ولڙا، ويڄ، ولاسيا ، ولهاري هولائي، هٿيار، هيلايا، هالا، هنڱورا، هنڱورجا، بشير، باگڙي، رانگڙ، ُوهڙ، ٻُهريا، ٻارڻ، ڀڏالا، عالماڻي، ٿهيمور، سربازي، دائودپوٽا، ٿهيم، ٽوها، ٽيمڙا، پريا، ٺاڪرا، پاڏائي، پاهيڙي، پرهياڙ، پنهور، جت، ڪاغزي، جوڻيجا، اوڏ، جهانگياڻي، چارا، چوهاڻ، چالڪا، رستماڻي، چيريا، درس، ڌانڌل، ڏچر، ڊُهڙ، ڍينڍڙيا ، ڍيرا، راڄا، جھنڊير، بزنجا، رڇا، قيصراڻي، زيند پُوريا، سيکڙا، سقميجا، راجپوت، سيال، سمان، ٻپڙ، ڪاتيار، ڪنڀار، لاڙ، ڪرمتي، کھڙا، ڪيهر، گرگلا، کٽي ، کنيرا، کتري، ڪلوڙ، وڳڻ، ٻائيتار، گڊا، تنيا، گهگهيرا، مورائي، گُهنالاکا، لوڊا، مالهيا، مالاڻا، مانڌريا، ميراسي، منڌرا، مچولائي، مُنارا، ماڇي، نُهڙيا نوتيار، واڍا ، روجھاڻي، ونگائي، زھري، مينگل، هنڱورا، گپتا، هنڱورجا، ڀڳت، آٿلا، نوراني، اڍيجا، بُدا، ويسر، بُنڙا، بُڪيرا، بوهڙ، باگڙي ٻارڻ، ٻُگهيا، ٻاٻڙا، ڀائل، ٽالاڻي، ڀٽ، ڀٽي، ڀنگي ، ڀنڊ، ڀاڏائي، تارڙا، دراني، ٿهيم، ٿيٻا، ٿُڙيا، ٿهيمور، ريٻاري، ٽانڊيا، پارابي، پتافي، چولياڻي، ڪلر، خوجا، پرهياڙ، پارهيڙي، پنهور، پنڀار، پنڃارا، پير، پکاڙا، موچي، ڪُنور، اڪراڻي، نھڙيا، جوڻيجا، جت، ڪلھوڙا، جويا، وگھيا، جنڊاڙا، ھاشمي، ڪوير، اوڍا، مزاري، جهولائي، عرساڻي، نون، چاوڙا، ٿريا، چيريا، ڏنور، جيلاني، ساھڙ، ڇريجا، ڇڇائي، گائينچا، چرياڻي، راشدي، ڇڇر، هليا، دل، درس ڌانڌل، ڌاڙيا، ڌنڌڻ، آسواڻي، نانگراج، گھنيا، ڏچر، ڏيسرا، ڄام، رخشاڻي، کٽياڻ، راڄسي پوٽا، رٽا، رٻيسٻاري، پشوري، زرداري، ساڙها، جاڙيجا، لاشاري، سميجا، مالھي، لڪياري، گورچاڻي، سمان، سهتا، سُکپُوريا، انصاري، سروا، لولائي، گڏاڻي، مٺياڻي، ڦلپوٽو، جعفري، ملڪ، ڪامادي، ڪمانگر، شنباڻي، شاهاڻي، جاگيراڻي، اعواڻ، ڪلادي، راهوجا، گاڏهي، سرڪي، جمالي، موريجا، موروجا، تنيا، نندو، ڌونڌو/ ڌونڌو، عارباڻي، اوڍاڻا، سناڻي، وهريا، بوسڻ، ساسولي، اگهم، ڪوڏراڻي، ڪماريا، ايري، جهيجا، جيها، هڪڙا، ڪيهر، ڪناسرا، ڌوڻ، ڀيا، سندراڻي، پهوڙ، شجراع، ميمڻ، راڻا/رانا، جهتيال، الرا، اوڍا، مارفاڻي، مٺاڻي ڄامڙا، ماڪا، ڏيرو، آگاڻي، وسير، ويسر، جنجھ، ڀنڀرا، تمراڻي، مهراڻي، چاڪراڻي.
نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

بلوچستان ۾ ڳالهجندڙ ٻوليون

بلوچستان ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون.

بلوچي:

بلوچستان ۾ بلوچيءَ جا ٻه لهجا آهن. جن مان هڪ اولهه وارو يا مڪراني لهجو آهي. بلوچي جو هي لهجو سڌو سنئون پهلوي ۽ سيٺي ٻولين جي پاڻ ۾ گڏجڻ سان وجود ۾ آيو آهي. هن لهجي ۾ گهڻو ڪري خالص عربي اکر ڪونهن، جيڪا پهلوي ٻوليءَ جي خاصيت آهي. هن لهجي ۾ خو جي جاءِ تي و ڪتب آندو ويندو آهي ۽ جن لفظن ۾ ج ايندو آهي انهن جي جاءِ تي ح کي سنهو ڪري يا آواز کي ڪيرائي ڪڍيو ويندو آهي يا ح جي بدران ه ڪتب آندو ويندو آهي. مثال جي طور تي خواب کي واب ۽ خان کي وان چيو ويندو آهي.

بلوچيءَ جو ٻيو لهجو اوڀر وارو لهجو سڏجي ٿو. جنهن کي گهڻو ڪري خالص بلوچي سمجهيو وڃي ٿو، پر ان ۾ به سنڌي، پنجابي ۽ پشتو جا گهڻا ئي ٻولَ شامل آهن. جنهن جي ڪري ان ۾ هڪ نموني جي سختي اچي وڃي ٿي. جنهن تحت ان ۾ شروعاتي بندشي اکر ک، پ، ت ۽ ٽ هڪ خاص سختيءَ يا زورائتي نموني سان ڳالهايا ويندا آهن. هي هندستاني بندشي اکرن کان گهڻا مختلف ۽ الڳ آهن، پر پوءِ به ٻنهي ۾ گهڻو فرق به ڪونه آهي ۽ بلوچ هڪٻئي جي ڳالهه سمجهي ويندا آهن.

ان کان سواءِ رخشاڻي مڪراني بلوچن کان الڳ نموني جي ٻولي ڳالهائيندا آهن، جيڪا رخشاني بلوچي سڏجندي آهي.

براهوي:

بلوچستان ۾ براهوي يا بروهي ٻولي پڻ ڳالهائي ويندي آهي. هي دراوڙي گروهه جي زبان آهي. هن جي باري ۾ سڀ کان پهريائين ڊاڪٽر گريرسن ٻڌايو هئو ته براهوي اصل ۾ دراوڙي زبان آهي. براهوي ۾ ۾ گهڻا ٻولَ سنڌي، بلوچي ۽ فارسيءَ جا آهن. پر حالتن جي جبر ڪارڻ براهوي زبان جا گهڻا تڻا دراوڙي لفظَ نه واپرائجڻ ۽ واهپي ۾ نه هئڻ سبب ختم ٿي ويا آهن، پر پوءِ به براهوي جو بنيادي ڍانچو اڄ به دراوڙي ئي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. سرواڻي براهوي ٻيو جهالاڻي براهوي جنهن تي سنڌي ٻوليءَ جو تمام گهڻو اَثر خاص طور تي نظر اچي ٿو.

پشتو:

بلوچستان ۾ پشتو خاص ڪري اوڀر واري بلوچيءَ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان جا به ڪيترا ئي لهجا آهن. انهن مان سبيءَ جي بلوچي سنڌي گاڏڙ ۽ مَري قبيلي جا پٺاڻ جيڪي بلوچ قبيلي ۾ شامل آهن بلوچي گاڏڙ پشو ڳالهائيندا آهن. غلزئين ۽ ڪاڪڙن جي پشتو ۾ پڻ فرق آهي. اهڙي نموني دڪي، بوري، ترنيائو ان جا مخلتف لهجا آهن ۽ سبيءَ جي علائقي ۾ سنڌي گاڏڙ پشتو ڳالهائي ويندي آهي.

ٻيون ٻوليون

ڄاٽڪي ٻولي ڪڇي لهجي ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان کي ڄاٽ ۽ ڪجهه بلوچي قبيلا ڳالهائين ٿا. ڪٿراني ۽ جدگالي سڄي اولهه بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي سنڌي زبان جي هڪ شاخ آهي ۽ جڳدالي ۽ سنڌي زبان ۾ رڳو لهجي جو فرق آهي.

ساڳي نموني لاسي جيڪا لس ٻيلي ۾ ڳالهائي ويندي آهي، اها به سنڌي زبان جي ئي هڪ شاخ آهي يا لهجو آهي ۽ ان کي براهوي يا بروهي جدگالي به چيو ويندو آهي.

دهواري، فارسيءَ جي بگڙيل شڪل آهي ۽ هن جا مصدر براهوي مان ٺاهيل آهن ۽ اها به بنيادي طور تي سنڌي ٻوليءَ جو ئي لهجو آهي. ان کان سواءِ هڪ ٻيو لوهري لهجو به آهي جنهن کي مڪا چيو وڃي ٿيو.

ان کانسواءِ بلوچستان ۾ اهڙي به ڪيتري ئي آبادي رهي ٿي جن جي زبان فارسي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. هڪ افغاني ۽ ٻيو ايراني، جيڪا گهڻو ڪري مڪران جي علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ان کانسواءِ بلوچستان ۾ دري، تاجڪ، سنڌي، پنجابي ۽ سرائيڪي ٻوليون به وڏي انگ ۾ ماڻهو ڳالهائين ٿا.

نوٽ: مٿيون مواد يا ڄاڻ سوشل ميڊيا (فيس بڪ) تان ورتل آهي.

نوٹ: مندرجہ بالا معومات سوشل میڈیا (فیسبک) سے لی گئی ہے۔

لڇمڻ سنگهه

لڇمڻ سنگهه: سنڌ جي تاريخ جو هڪ ورق

لڇمڻ سنگهه ٿر جي هڪ شهر ڇاڇري جي هڪ وڏي ۽ مشهور شخصيت هئو. 1977ع جي هڪ رات اُٺن تي چڙهي پنهنجي پريوار يا آڪهه (خاندان) سان ٿر سان لڳندڙ ڀارت جي سرحد پار ڪري راجسٿان جي رياست ڏانهن هليو ويو. صبح جو مقامي ماڻهن ڏٺو ته سندس گهر جا ڏيئا ٻرن پيا پر لڇمڻ سنگهه ۽ ان جي آڪهه موجود ڪونهي. ان کان پوءِ سندس ڀارت وڃڻ جي خبر ٿر سميت سڄي سنڌ ۾ پکڙجي وئي هئي. لڇمڻ سنگهه پنهنجو اباڻو وطن ۽ گهر ڇو ڇڏيو ان جا اڄ ڏينهن تائين ڪي به وچور يا تفصيل آڏو نه اچي سگهيا آهن.

فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ لڇمڻ سنگهه قانون ساز اسيمبليءَ جو رُڪن رهي چڪو هو. سندس پِتا (والد) لال جِي پڻ 1953ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو رُڪن چونڊيو ويو هو ۽ 1936ع ۾ سندس ڏاڏو کجي سوڍو پڻ سنڌي اسيمبليءَ جو رڪن چونڊيو ويو هو.

لڇمڻ سنگهه کي ڀارتي شهريت ملڻ کانپوءِ اتان جي پئنچائت جو مُکي (سرواڻ) پڻ چونڊيو ويو هو.

پاڪستان جي پرڌان منتري يا وزير اعظم ذوالفقار علي ڀٽي راڻي چندر سگهه، مير علي بخش ٽالپور کي انڊيا موڪليو هو ته جيئن اهي سنڌ مان لڏي ويل لڇمڻ سنگهه کي ڀارت مان واپس سنڌ اچڻ تي راضي ڪري سگهن، پر لڇمڻ سميت ساڻس گڏ لڏي ويلن واپس سنڌ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو.

لڇمڻ سنگهه 82 ورهين جي ڄمار ۾ ڀارت ۾ ديهانت ڪري ويو.