پِي لِنگ هُئانگ

پِي لِنگ هُئانگ (Pei-Ling Huang) اصل تائيوان جي آهي. ھيءَ مائي آمريڪا جي جڳ مشھور ھارورڊ يونيورسٽيءَ مان شاھ عبدالطيف ڀٽائيءَ جي وائي وارن سُرن ۽ انھن جي مدد سان ماڻھن جي نفسيات ۾ فھم فضيلت آڻڻ ڪيئن ٿيڻ جوڳي آھي، جي پس منظر ۾ ته جيڪڏھن انھن سرن کي جديد ترتيبون ڏئي آڻجي جو لطيف جي واين کي ماترن (Meter) آڌار ڪيئن لکي سگهجي جو اولهه جا سنگيتڪار به وائيءَ جي ڌنن کي سندس جديد سازن سان ڇيڙي سگهن. ان تي ھيءَ پي ايڇ ڊي ڪري رھي آھي.

ھوءَ پھريان ته ھر ورهيه آمريڪا مان پنهنجي پي ايڇ ڊي ٿيسز جي سلسلي ۾ ٻه ٽي مھينا سنڌ ايندي ھئي، پر ھاڻي فيلڊ ريسرچ لاءِ سڄي سال لاءِ ڀٽ شاھ تي رهي ٿي. جتان اها استاد منٺار فقير کان وائيءَ جو سرُ ۽ گُر سکي ٿي. ان کان پھرين ھن صوفي موسيقيءَ جي مک سازن جيئن طبلو ۽ ستار وڄائڻ سکيو آهي. ھوءَ ھالا ڀرسان ڳوٺن ۾ وڃي ماين مردن کان وائيءَ بابت لوڪ خيال ٻڌي ۽ سمجھڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته ڪيئن ”وائيءَ“ جي ڪري ھتي جي ماڻھن ۾ ماٺارپ جو مادو ملي ٿو.

نوٽ؛ پِي لِنگ هُئانگ تي لکيل مٿيون مواد سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي.

سنڌ ۾ آباد ذاتيون ۽ قبیلا

سومرا، لغاري، بجير، آريسر، راهمون، ٽالپر، لوهاڻا، ڪاٺيا، جُوڻيجا، سيلرا، منگي، راڄپر، سوٽهڙ، بروھي، مغيري، جاڙيجا، اڄڻ، مهاڻا، مهر، مسڻ، ابڙا، آريجا، باريجا، مهيسر، سميجا، ساهڙ، شيخ، لنجار، لاکا، هنڱورا، درس، ڏيپر، گهانگهرا، سهتا، مڱريا، ماڇي، سولنگي، مگسي، چانڊيا، کوسا، سهاڳ، ماکيجا، ڏوڏيجا، وساڻ، ڏيٿا، ڏنگراج، ڏهراج، ماهوٽا، چارڻ، انڍڙ، چنا، چاچڙ، پنهوار، دل، راهو، ٻگهيا، دونگهه، دراوڙ، ڀاگڙي، ڀيل، مينگهواڙ، آڱاريا، بڪڪ، برفت، بوزدار،گهانچي، پالاري، پلهه، ٻرڙا، موريا، سنگهار، جت، سميجا، اُڍيجا،بالاچ ، بُڪيرا، ٻارچ، ٻارڻ، ٻئيتال، ٻاگهل، ٻاٻڙا، ٻانهيپوٽا، ٻوڙاڻا، ٻٻر، ٻيلائي، ڀُرڳڙي، ڀنڀرا، تيتري، تماچي، ٿيٻا، ٿهيم، ٽانڪ، ٽانڊائي، ٽڳڙ، کاراڻي، بجاراڻي، ککراڻي، ڏاھاڻي، بليدي، بڙدي، ڊومڪي، جکراڻي، ٽيمڙا، ٺاراڻي ، پاربي، پالاري، پاريهڙي، پرهياڙ، پخالي، پترا، پُسيا، پنهور، پلاه، پونجاڻي، پليجا، پيڃارا، جاداڻي، جانوري، بلوچ، جاڳا، جت، جماري، پير، جوکيا، جکيه، چانهيا، چنڊ، پيرزادا، مرزا، نائچ، ميراڻي، کونھارا، چوهاڻ، راٺوڙ، خاصخيلي، دوراڻي، سنڌي پٺاڻ، دل، دُوها، جروار، ڌماچ، ڏچر، ڍومڪي رها، رانٽا، قاضي، مخدوم، رند، رُوپائي، اوڳاھي، مير، رپڙ، رهبر، ڪنراڻي، زنئُور، زنگيجا، سانداڻي، ساند، سامي، ساٽي، سُرهيه، سوڍا، سيد، سمان، سميجا، سورا، سُوها، بھلڪاڻي، سگريه، سُورجا، سسر، سرواڻ، شينا، شورا، شورائي، شڪاري، ڦقهيري، ڪاٺ، ٻانڀڻ، ڪاريا، ڪاتيار، ڪاٺياڙا، ڪانڌڙا، ڪوٽائي، ڪوري، ڪڪاڻي، ڪيڙانا، بکراڻي، ڪورائي، ڪڇي، ڪنڊراهه، ڪلهوڙا، ڪولهي, مھيشوري، سامٽيا، ڇٽا، ڀنگر، ڪناد، ڏھر، ڪنگهاڻي، ڪلانتري، کاڙڪ، کارائي، کُڏائي، رودناڻي، کوڏيا، کيبر، کوڙ، گُگا، گندرا، گُوندل، گوپانگ، گهگهڙ، گهراڻه، لانگاھ، لاکاٽيا، لوڍا، لُنڊا، لُوجا، لُنڊ، لوهاڻا، کيمٽيا، لُکياڻي، منڇر، مڱڻهار، ڏاھري، بگٽي، نوحپوٽا، زرداري، مري، جلباڻي، گبول، شر، عمراڻي، ڀرو، فاروقي، مهري، ميگهواڙ، ڄاريڪا، مڪراني، ميراسي، مگسي، مينڌرا، مهراڻ پوٽا، منڊا، ناهيا، ناڏيهه، ناريجا، نُهڙيا، نوناري، نورنگ زادا، آخوند، نوتڪاڻي، ونگرا، هاليپوٽا، هولاڻي، آمڙا، اوٺا، بگھياڙ، ارباب، جعفري، اوڀاڙا، آگهيم ، آبلاڻي، اُنڙ ، باگراڻي، باندق، بُوبڪ، بنواڻي ، ببواڻي، بانو شاهي، اوڍيجا، بڊاڻي ، بڪائي بنساري ، بهم، ٻاگل، ٻارڻ، ترڪ، ٻاٻڙا، ٻُرڙا، ٻجوارا، ٻوڙاڻا، ٻوڙا ، ٻڙا ڀان، ڀُٽا، ڀنڊ، ڪولاچي، ملڪاڻي، تارڙا ، تتري، سبزوئي، ٽنگر، ٽويا، ٽانڍائي ، ٽيمڙا ٿهيم، ٿهيمور، مانجھي، پنهور، پارهيڙي، پتوجا، تيغاڻي، پاتڻي، پُسيا، پليپوٽا، پير، پرهياڙ، پونجاڻي، مھيسر، ناگوري، پارئي، سريوال، ٽويا، جت، جتوئي، جوڻيجا، جُماڻي ، جاداڻي، جوڳي، جنگاهي، پيچوھا، جاکرا، جڳيا، سيٺار، مرگھر، جهنڊيل، چوهاڻ، سنديلا، گھمراڻي، چالڪ، ابڙيجا، چنڊاڻي ، ڇلگري، دائوداڻي، دل، دوراڻي دبائي ، ڌانڌل، ڌڙيا، قائم خاني، ڏاهري، ڏچر، ٿلھا، ڏڦائي ، ڊاڀائي ، ڊاگوري، زيند پوريا، ٻھرام، دشتي، ڇڄڙا، سهتا، بوزدار، جيسر، سمان، سُوها، گھمڻ، گجر، ڊيشڪ، رائو، سميجا، جٽ، سانگي، بوري، سورجا، گرگيز، ٻگھيا، راھمون، لورا، واھوچا، ملاح، سخيراڻي، سوڍا، سنڙا، ٿھيم، سيڪڙا، سرواڻ، ڄامڙا، سٺيا، سائي، سسيا ، سورائي، سرائي، سامي ، شينا، شاعر، شڪاري ، ڪناند، گھوٽا، ڪهيري، رُڪ، ڪيڙانا، ڪانٿ، ڪيريا، ڪٽپر، بٽ، ڪٽوھڙ، ڪنگاڻي، چانگ، ڪنڊراهه، ڪوچائي ، ڪوچايا، گوپانگ، ڪوٽي ڪانڀائي، ڪُونجڙا ، ڪهراڻي ، ڪارڙا ، ڪوٽائي، ڌاريجا، سوڍر، جسڪاڻي، ڪنڍائي، برھماڻي، ڪلاڻي ، ڪڪاڻي ، ڪهيرائي، گھمرا، گھانگھرا، چنجڻي، کڏا، قاسمي، کوڙ، کاٿڙائي، زنگياڻي، گشڪوري، ڀاٽيا، گُرماڻي، گڊا، خواجا، گاڏار، گندرا، راھو، گوگيڙا ، گهوٽا، نندواڻي، گهوٻلا، گُهريائي، گهُوٽ، واگھري، ٻاليشاھي، گُهمڙائي، ڳاڙها، لونيا، لُوڻيا، ھنڱورجا، لوهار، لنگا، لنڍا، لڳائي ، لاڻا ، لُوڻائي، پسايا، مستوئي، لڙائي ، لاڙائي ، لوهاڻا ، مڱڻيجا، ملاڻا، موراج، مُچارا ، مُنارا، مُٽا، مينڌرا، ميرجت، موچي ، دايا، ماڇي، ميراڻي، من واڍا، پلھ، وڪيا، ولڙا، ويڄ، ولاسيا ، ولهاري هولائي، هٿيار، هيلايا، هالا، هنڱورا، هنڱورجا، بشير، باگڙي، رانگڙ، ُوهڙ، ٻُهريا، ٻارڻ، ڀڏالا، عالماڻي، ٿهيمور، سربازي، دائودپوٽا، ٿهيم، ٽوها، ٽيمڙا، پريا، ٺاڪرا، پاڏائي، پاهيڙي، پرهياڙ، پنهور، جت، ڪاغزي، جوڻيجا، اوڏ، جهانگياڻي، چارا، چوهاڻ، چالڪا، رستماڻي، چيريا، درس، ڌانڌل، ڏچر، ڊُهڙ، ڍينڍڙيا ، ڍيرا، راڄا، جھنڊير، بزنجا، رڇا، قيصراڻي، زيند پُوريا، سيکڙا، سقميجا، راجپوت، سيال، سمان، ٻپڙ، ڪاتيار، ڪنڀار، لاڙ، ڪرمتي، کھڙا، ڪيهر، گرگلا، کٽي ، کنيرا، کتري، ڪلوڙ، وڳڻ، ٻائيتار، گڊا، تنيا، گهگهيرا، مورائي، گُهنالاکا، لوڊا، مالهيا، مالاڻا، مانڌريا، ميراسي، منڌرا، مچولائي، مُنارا، ماڇي، نُهڙيا نوتيار، واڍا ، روجھاڻي، ونگائي، زھري، مينگل، هنڱورا، گپتا، هنڱورجا، ڀڳت، آٿلا، نوراني، اڍيجا، بُدا، ويسر، بُنڙا، بُڪيرا، بوهڙ، باگڙي ٻارڻ، ٻُگهيا، ٻاٻڙا، ڀائل، ٽالاڻي، ڀٽ، ڀٽي، ڀنگي ، ڀنڊ، ڀاڏائي، تارڙا، دراني، ٿهيم، ٿيٻا، ٿُڙيا، ٿهيمور، ريٻاري، ٽانڊيا، پارابي، پتافي، چولياڻي، ڪلر، خوجا، پرهياڙ، پارهيڙي، پنهور، پنڀار، پنڃارا، پير، پکاڙا، موچي، ڪُنور، اڪراڻي، نھڙيا، جوڻيجا، جت، ڪلھوڙا، جويا، وگھيا، جنڊاڙا، ھاشمي، ڪوير، اوڍا، مزاري، جهولائي، عرساڻي، نون، چاوڙا، ٿريا، چيريا، ڏنور، جيلاني، ساھڙ، ڇريجا، ڇڇائي، گائينچا، چرياڻي، راشدي، ڇڇر، هليا، دل، درس ڌانڌل، ڌاڙيا، ڌنڌڻ، آسواڻي، نانگراج، گھنيا، ڏچر، ڏيسرا، ڄام، رخشاڻي، کٽياڻ، راڄسي پوٽا، رٽا، رٻيسٻاري، پشوري، زرداري، ساڙها، جاڙيجا، لاشاري، سميجا، مالھي، لڪياري، گورچاڻي، سمان، سهتا، سُکپُوريا، انصاري، سروا، لولائي، گڏاڻي، مٺياڻي، ڦلپوٽو، جعفري، ملڪ، ڪامادي، ڪمانگر، شنباڻي، شاهاڻي، جاگيراڻي، اعواڻ، ڪلادي، راهوجا، گاڏهي، سرڪي، جمالي، موريجا، موروجا، تنيا، نندو، ڌونڌو/ ڌونڌو، عارباڻي، اوڍاڻا، سناڻي، وهريا، بوسڻ، ساسولي، اگهم، ڪوڏراڻي، ڪماريا، ايري، جهيجا، جيها، هڪڙا، ڪيهر، ڪناسرا، ڌوڻ، ڀيا، سندراڻي، پهوڙ، شجراع، ميمڻ، راڻا/رانا، جهتيال، الرا، اوڍا، مارفاڻي، مٺاڻي ڄامڙا، ماڪا، ڏيرو، آگاڻي، وسير، ويسر، جنجھ، ڀنڀرا، تمراڻي، مهراڻي، چاڪراڻي.
نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

بلوچستان ۾ ڳالهجندڙ ٻوليون

بلوچستان ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون.

بلوچي:

بلوچستان ۾ بلوچيءَ جا ٻه لهجا آهن. جن مان هڪ اولهه وارو يا مڪراني لهجو آهي. بلوچي جو هي لهجو سڌو سنئون پهلوي ۽ سيٺي ٻولين جي پاڻ ۾ گڏجڻ سان وجود ۾ آيو آهي. هن لهجي ۾ گهڻو ڪري خالص عربي اکر ڪونهن، جيڪا پهلوي ٻوليءَ جي خاصيت آهي. هن لهجي ۾ خو جي جاءِ تي و ڪتب آندو ويندو آهي ۽ جن لفظن ۾ ج ايندو آهي انهن جي جاءِ تي ح کي سنهو ڪري يا آواز کي ڪيرائي ڪڍيو ويندو آهي يا ح جي بدران ه ڪتب آندو ويندو آهي. مثال جي طور تي خواب کي واب ۽ خان کي وان چيو ويندو آهي.

بلوچيءَ جو ٻيو لهجو اوڀر وارو لهجو سڏجي ٿو. جنهن کي گهڻو ڪري خالص بلوچي سمجهيو وڃي ٿو، پر ان ۾ به سنڌي، پنجابي ۽ پشتو جا گهڻا ئي ٻولَ شامل آهن. جنهن جي ڪري ان ۾ هڪ نموني جي سختي اچي وڃي ٿي. جنهن تحت ان ۾ شروعاتي بندشي اکر ک، پ، ت ۽ ٽ هڪ خاص سختيءَ يا زورائتي نموني سان ڳالهايا ويندا آهن. هي هندستاني بندشي اکرن کان گهڻا مختلف ۽ الڳ آهن، پر پوءِ به ٻنهي ۾ گهڻو فرق به ڪونه آهي ۽ بلوچ هڪٻئي جي ڳالهه سمجهي ويندا آهن.

ان کان سواءِ رخشاڻي مڪراني بلوچن کان الڳ نموني جي ٻولي ڳالهائيندا آهن، جيڪا رخشاني بلوچي سڏجندي آهي.

براهوي:

بلوچستان ۾ براهوي يا بروهي ٻولي پڻ ڳالهائي ويندي آهي. هي دراوڙي گروهه جي زبان آهي. هن جي باري ۾ سڀ کان پهريائين ڊاڪٽر گريرسن ٻڌايو هئو ته براهوي اصل ۾ دراوڙي زبان آهي. براهوي ۾ ۾ گهڻا ٻولَ سنڌي، بلوچي ۽ فارسيءَ جا آهن. پر حالتن جي جبر ڪارڻ براهوي زبان جا گهڻا تڻا دراوڙي لفظَ نه واپرائجڻ ۽ واهپي ۾ نه هئڻ سبب ختم ٿي ويا آهن، پر پوءِ به براهوي جو بنيادي ڍانچو اڄ به دراوڙي ئي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. سرواڻي براهوي ٻيو جهالاڻي براهوي جنهن تي سنڌي ٻوليءَ جو تمام گهڻو اَثر خاص طور تي نظر اچي ٿو.

پشتو:

بلوچستان ۾ پشتو خاص ڪري اوڀر واري بلوچيءَ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان جا به ڪيترا ئي لهجا آهن. انهن مان سبيءَ جي بلوچي سنڌي گاڏڙ ۽ مَري قبيلي جا پٺاڻ جيڪي بلوچ قبيلي ۾ شامل آهن بلوچي گاڏڙ پشو ڳالهائيندا آهن. غلزئين ۽ ڪاڪڙن جي پشتو ۾ پڻ فرق آهي. اهڙي نموني دڪي، بوري، ترنيائو ان جا مخلتف لهجا آهن ۽ سبيءَ جي علائقي ۾ سنڌي گاڏڙ پشتو ڳالهائي ويندي آهي.

ٻيون ٻوليون

ڄاٽڪي ٻولي ڪڇي لهجي ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان کي ڄاٽ ۽ ڪجهه بلوچي قبيلا ڳالهائين ٿا. ڪٿراني ۽ جدگالي سڄي اولهه بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي سنڌي زبان جي هڪ شاخ آهي ۽ جڳدالي ۽ سنڌي زبان ۾ رڳو لهجي جو فرق آهي.

ساڳي نموني لاسي جيڪا لس ٻيلي ۾ ڳالهائي ويندي آهي، اها به سنڌي زبان جي ئي هڪ شاخ آهي يا لهجو آهي ۽ ان کي براهوي يا بروهي جدگالي به چيو ويندو آهي.

دهواري، فارسيءَ جي بگڙيل شڪل آهي ۽ هن جا مصدر براهوي مان ٺاهيل آهن ۽ اها به بنيادي طور تي سنڌي ٻوليءَ جو ئي لهجو آهي. ان کان سواءِ هڪ ٻيو لوهري لهجو به آهي جنهن کي مڪا چيو وڃي ٿيو.

ان کانسواءِ بلوچستان ۾ اهڙي به ڪيتري ئي آبادي رهي ٿي جن جي زبان فارسي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. هڪ افغاني ۽ ٻيو ايراني، جيڪا گهڻو ڪري مڪران جي علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ان کانسواءِ بلوچستان ۾ دري، تاجڪ، سنڌي، پنجابي ۽ سرائيڪي ٻوليون به وڏي انگ ۾ ماڻهو ڳالهائين ٿا.

نوٽ: مٿيون مواد يا ڄاڻ سوشل ميڊيا (فيس بڪ) تان ورتل آهي.

نوٹ: مندرجہ بالا معومات سوشل میڈیا (فیسبک) سے لی گئی ہے۔

سنڌي ٻوليء تي فارسيء جو اثر

سنڌ ۽ فارس جا اوائلي ناتا رهيا آهن. ڪجھ عرصو سنڌ ، فارس شهنشاهت جو حصو به رھي آهي تنهنڪري ٻنهي ٻولين جو هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿيڻ هڪ فطري عمل آھي.

اسان گهڻون پوئتي نٿا وڃون پر ويجهڙائي واري تاريخ مان خبر پئي ٿي ته سومرن جي آخري دؤر ۾ پارسيءَ کي سنڌ جي حڪومت ۾ درٻاري زبان جو درجو ملي چڪو هو. ان کان پوءِ سمن، ارغونن، ترخانن، ڪلهوڙن، ميرن ۽ انگريزن جي شروعاتي دؤر تائين پارسي نه صرف سنڌ جي مڪتبن، مدرسن جي زبان رهي، پر ان کي درٻاري زبان جو درجو حاصل رهيو. انهن دورن ۾ نه صرف سنڌ جي عالمن، اديبن ۽ شاعرن ان جو مطالعو ڪيو، پر ان ۾ سخن سنجي ڪئي. انهيءَ زماني ۾ پارسيءَ جي اهميت جو اندازو هنن ٻن چوڻين مان، جي ان وقت مشهور هيون، لڳائي سگهجي ٿو.

پهرين چوڻي: پارسي گهوڙي چاڙهسي.
ٻي چوڻي: پڙهي پارسي وڪڻي تيل، ڏسو قدرت جو کيل.
پارسي زبان سان ايتري پراڻي ۽ ويجهي ناتي سببان پارسي زبان جو سنڌي زبان تي وڌ ۾ وڌ اثر ٿيو آهي. ايتريقدر جو لاتعداد لفظ، اصطلاح، پهاڪا ۽ چوڻيون سنڌي ٻوليءَ ۾ پنهنجي مستقل جاءِ والاري ان ۾ اهڙو رلي ملي ويا آهن جو اهي سنڌي ٿا لڳن.
پهريون اثر جو سنڌي ٻوليءَ پارسي زبان کان قبوليو آهي، سو آهي، سنڌي آئيويٽا يعني الف بي ۾ اضافو. پ- چ- گ پارسيءَ جا حرف آهن، جي سنڌي الف بي ۾ اهڙا شامل ٿي ويا آهن، جو اهو پتو ئي نٿو پوي ته اهي ڪي ڌاريا آهن.
ڪي پارسي لفظ پنهنجي اصلي شڪل ۾ ئي سنڌيءَ ۾ اهڙيءَ طرح رائج ٿي ويا آهن، جو اهي پنهنجا لڳن ٿا ۽ نه صرف هرڪو ماڻهو انهن کي سمجهي سگهي ٿو، بلڪ انهن کي پنهنجي روزمره گفتگوءَ ۾ رواني سان پنهنجن سنڌي لفظن وانگر استعمال ڪري ٿو. ڪي لفظ هي آهن:
دل، حسن، عشق، عاشق، دلبر، جنگ، آواز، آرام، خوشي، شادي، آباد، برباد، شاه، شهنشاه وغيره.
ڪن پارسي لفظن وري پنهنجي ٿوري گهڻي صورت بدلائي ڇڏي آهي. جهڙوڪ پارسيءَ جي پيرهن لفظ کي اسين پهراڻ چئون، لته کي لٽو، مزدور کي مزور ۽ مزدوريءَ کي مزوري، پالان کي پالاڻ، ڪنج کي ڪنڊ، ڪرته کي ڪڙتو، مرهم کي ملم چئون.
پارسي زبان جو سنڌي گرامر تي پڻ گهرو اثر آهي.
سنڌي زبان ۾ ڪيترا فعل پارسي زبان وارا مروج ٿي ويا آهن ۽ انهن کي اسان پنهنجو بنائي ڇڏيو آهي. مثلاً: آزمودن مان آزمائڻ، خريدن مان خريدڻ، بخشيدن مان بخشڻ، فرمودن مان فرمائڻ.
پارسيءَ جا ظرف به اسين سنڌيءَ ۾ استعمال ٿا ڪريون جهڙوڪ: اڪثر، آخر، آئينده، بغير، جلد، هرگز وغيره.
۽ هي حرف پڻ عام جام استعمال ڪندا آهيون: اگر، مگر، البته، ليڪن.
ڪي حرف ندا اسان پنهنجا بڻائي ڇڏيا آهن: بس، خبردار، خوب، شاباس.
اسان سنڌي زبان ۾ ڪيتريون پارسيءَ جون اڳياڙيون ۽ پارسي اڳياڙين وارا لفظ استعمال ڪندا آهيون، جن مان ڪي آهن: هر، در، بر، با، بد، بي، با. اسان سنڌيءَ ۾ چئون ’بي ڍنگو‘. هاڻي ان جي اڳياڙي ’بي‘ جنهن جي معنيٰ آهي کان سواءِ، سنڌي لفظ ’ڍنگو‘ سان استعمال ڪيل آهي ۽ لفظ جي معنيٰ ٿي بي ترتيب. ساڳيءَ طرح چئون بي لڄو، بي پتو، بي ڌڙڪ.
ساڳيءَ طرح پارسي اڳياڙي ’هر‘ سنڌي لفظن سان ملائي چئون هرڪو، هرهڪ، هرڏينهن، هرهنڌ.
جهڙيءَ طرح پارسي اڳياڙيون سنڌيءَ ۾ استعمال ٿين ٿيون. اهڙيءَ طرح ڪيتريون پڇاڙيون پڻ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ ري، باز.
اسان سنڌي لفظ ’ٺڳ‘ جي پٺيان ’باز‘ لڳائي چئون ’ٺڳ باز‘ ساڳيءَ طرح چئون مڪي باز، ٺونشي باز، چالباز.
اسان سنڌيءَ ۾ خاص طرح ڪجهه وقت پارسيءَ جو انڪاري لفظ ’م‘ يعني ’نه‘ عام جام استعمال ڪندا هئاسين. جيئن: م ڪر، م چئو.
شاهه صاحب چوي ٿو:
هو چون تون م چؤ واتان ورائي
ٻئي هنڌ چوي ٿو:
م ڪي رڙ، م ڪي رو، م ڪي ڪر ڪيهون
پارسي زبان جا ڪيترا محاورا ۽ لفظ اسان ساڳيا استعمال ڪندا آهيون يا انهن جا ترجما استعمال ڪندا آهيون.
ڪي جملا اسان ساڳيا پارسيءَ وارا ئي استعمال ڪندا آهيون:
همت مردان مدد خدا.
اول خويش پو درويش.
از تو حرڪت از خدا برڪت.
اول طعام بعد ڪلام.
سنڌيءَ ۾ هي پهاڪا پارسي پهاڪن جو ترجمو آهن: اسان چئون، ’جيڪو کڏ ٻين لاءِ کڻندو سو پاڻ ان ۾ پوندو‘. ان جو پارسي پهاڪو آهي ’چاه ڪندان را چاه درپيش‘.
اسان چئون ’ڪوه ولو پر پنڌ ڀلو‘. پارسيءَ ۾ چون: ’راه راست به رو گرچه دور است‘.
پارسي ۾ چون، آب نديده موزه ڪشيده. اسان چئون پاڻيءَ کان اڳ لٽا لاهڻ.
پارسي شاعريءَ جو به سنڌي شاعريءَ تي گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ پارسي شاعريءَ جي اثر ڪري عروضي شاعري مقبول ٿي آهي. پارسي شاعريءَ جي اثر ڪري ڪيتريون صنفون جهڙوڪ: غزل، مثنوي، قصيدو، مرثيه وغيره سنڌ ۾ مقبول ٿي ويا آهن.
پارسي شاعريءَ جي خيالن جو پڻ سنڌي شاعرن تي گهڻو اثر آهي، جيڪو شاه ڪريم، شاهه لطيف کان وٺي اڄ تائين هليو اچي. مثلاً: شاه ڪريم جو هي بيت:
پاٺيون جان نه ڪجن، روئي ڌوئي اکڙيون،
جر ڪجر جن اکين ۾، سي ڪيئن پرين پسن.
روميءَ جي هن شعر کان متاثر ٿي چيل آهي:
خار را از چشم دل گرير ڪني،
چشم جان را حق به بخشد روشني.

 سنڌ ويزن, Courtesy: Sindh Vision

نوٽ؛ مٿيون مواد علي مردان راهوجو جي ٿورن سان سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي

دن هيٺان دٻلي

شاعري؛ پوپٽي هيراننداني

دن هيٺان دٻلي
دن هيٺان هي دٻلي آه
يا اتپتي جي ندي اصلي آه؟
آ عوررت جو هي نفيس انگ
يا انسان جي آمد جو ازلي لنگه؟
هيءُ هاٿي جي
منهن وارو ٽڪنڊو
آه ڪام ديو جو
سونهارو جهنڊو؟
هي آهي ماديات جي
نجي دل
يا پرش پيار جي
آخري منزل؟
هيءُ ماڻڻ ڀوڳڻ جي
اونهي غفا
يا عورت جي تباهي واري قضا؟
هي ٻل ڪمزوري جو
عجيب ميل
يا پرش پرڪرتي جو
انوکو کيل؟
نانءُ هن جو ڳيهڻ آ
ڇا ڇا نه هيءَ ڳرڪائي ٿي!
پرش جو ٍآهم
پتيءَ جي شخصيت
پنهنجي سامهون جهڪائي ٿي
دشمن جو حملو
انسان جي لعنت
سڀ سر سهسائي ٿي
پنهني اندر
سرشٽي جو ٻج
نهائين بڻجي پهچائي ٿي
تن من پيءُ جو آسانيء سان
پٽ تائين پهچائي ٿي
هن آنند جي لئي
ڀوڳ جي مئي
چؤڌاري ترگڻي مايا
آنادي پرش جي ڪايا
جيون جا ڪل مقصد چار
ڪلا سياست ۽ ٻيا به خمار
گهمندا رهيا
ڦرندا رهن
گهمندا رهندا

نوٽ؛ مٿئين شاعري سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

The above Sindhi poetry of Popatti Hiranandanni, the ‘Pouch below the bellybutton’ had published in the  ‘Koonj’ magazine, Bombay (Mumbai), India issue of March 1973

An article on G. M. Syed in Indus Roman Sindhi

By: Late Chacho Hafeez Qureshi

Sindh jay samaaj mein kahen maannho’a jo Sayad hujann bu kamaaee jo zareeyo aahay, un sayad jo waree sajaada nasheen huann wetar wadheek kamaaee jo zareeyo aahay, aein un jo siyaasat mein huann bb’a chaar wikkhoon wadheek kamaaee waaro kam aahay. Sayad khhy Sindh jay samaaj maan maalee faaido haasil karann jaa mathiyaan tay zareeya aahin.
سنڌ جي سماج ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جو سيد هجڻ به ڪمائيءَ جو ذريعو آهي، ان سيد جو وري سجادا نشين هئڻ ويتر وڌيڪ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي ۽ ان جو وري سياست ۾ هئڻ ٻه چار وکون وڌيڪ ڪمائيءَ وارو آهي. سيد کي سنڌ جي سماج مان مالي طرح فائدو حاصل ڪرڻ جا مٿيان ٽي ذريعا آهن
Sayad sajaada nasheen bu aahay, siyaasat bu karay tho, par anjnaa bu wadheek, Sayad falsafee bu aahay, lekhhak bu aahay. Par unhan panjan manjhaan, hin darwesh zaati faaido ko bu haasil na kayo, hin kay bu bb’a chaar paisaa kon’a kamaaya aahin, hin kahen kkhan bu kujh na warto aahay. Subhini khhay ruggo ddhino athas. Hin hitaan jay samaaj mein nazar niyaaz aein bbee ahrray qism jee ddaytee laytee waaran imkaanan khhy aazadi saan rad karay hik naeen rasam shuroo kaee aahay.
سيد سجادا نشين به آهي، سياست به ڪري ٿو، پر اڃان به وڌيڪ، سيد فلسفي به آهي، ليکڪ به آهي، پر انهن پنجن منجهان هن درويش ذاتي فائدو ڪو به حاصل نه ڪيو آهي، هن ڪي به ٻه چار پيسا ڪون ڪمايا آهن. هن ڪنهن کان به ڪجهه ڪون ورتو آهي، سڀني کي رڳو ڏنو اٿس. هن هتان جي سماج ۾ نظر نياز ۽ ٻي اهڙي قسم جي ڏيتي ليتي وارن امڪانن کي آزاديءَ سان رد ڪري، هڪ نئين رسم شروع ڪئي آهي

(چاچو حفيظ قريشي)

Courtesy: Indus Roman Sindhi blog

سپتو

لفظ هَفِتِ جيڪو اصل ۾ فارسي لفظ آهي ان جي سنڌي معنا ست ٿئي ٿي ۽ ان کي سپت به چوندا آهن. جيئن ته لفظ هفت جيڪو ستن (ايڪاين) لاءِ استعمال ٿئي ٿو سو عام طور تي مهيني جي چوٿين حصي لاءِ استعمال ٿيندوآهي ۽ ان ۾ سَتَ ڏينهن هوندا آهن. ساڳئي نموني سنڌيءَ ۾ مهيني جي چوٿين حصي لاءِ لفظ سپتو (Sapto) استعمال ٿئي ٿو. قديم سنڌيءَ جي “س” سان شروع ٿيندڙ لفظ گهڻو ڪري قديم فارسيءَ ۾ “ھ ” سان شروع ٿا ٿين، ان قسم جو فرق اوهان کي قديم ڪتاب رڳ ويد ۽ فارسيءَ جي قديم ڪتاب اوستا ۾ ملندو مثال طور: جيڪو لفظ رڳ ويڌ ۾ سپت سنڌو استعمال ٿيل آهي، سو ساڳيو لفظ فارسيءَ جي ڪتاب اوستا ۾ هفت هندو جي نالي سان درج آهي، ان کان سواءِ سرسوتي نديءَ لاءِ هرهوتي ندي استعمال ٿيل آهي وغيره . ان مان ڄاڻ پوي ٿي ته سنڌي لفظ سپتو پهرين فارسي اثر جي ڪري ۽ ان کان پوءِ اردوءَ جي آڳانجهائي (غلبي) جي ڪارڻ هفتي ۾ تبديل ٿي پيو آهي، تڏهن به اڃان تائين گهڻا ماڻهو ان کي سپتو به چوندا آهن.

نوٽ؛ هتي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

عبدالرحيم گرهوڙي جون اڳڪٿيون

عبدالرحيم گرهوڙيءَ جون ڪيل هي اڳڪتيون مشهور آهن.
پنڌ کٽندا، سنگ ٽٽندا، مند نه وسندا مينهن،
ادب ويندو، حيا ويندو، لڄ نه رهندي ليهه،
راجا ر اڪاس ٿيندا، گولا پيئندا گيهه،
تون آهين ته شينهن پر؛ تو کي سلام ڪرڻو پوندو سهي کي.

نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

پڙھيو پڙھيجاءِ

سنڌ جي ڏاهي حشو ڪيولراماڻي جو قول : ”آئون ڪميونزم لاءّ وڙھي سگهان ٿو آئون ڪميونزم لاءِ مري سگهان ٿو پر ڪميونزم جي هيٺ رهڻ پسند نه ڪندس.“

نوٽ؛ حشو ڪيولراماڻي جو هي قول سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سچائيءَ جو انعام

هڪ ناليوارو چور هڪ ڏينهن ڪنهن درويش وٽ ويو ۽ هٿ جوڙي چوڻ لڳس ته” سائين مان وڏو گنهگار آهيان. اوهين مون کي دعا ڪيو ته خدا منهنجا ڏوهه بخشي.“ درويش چيس ” اي مورک، جيسين تون پنهنجون برايون نه ڇڏيندين، تيسين ڇوٽڪاري جي اميد رکڻ اجائي اٿيئي. اڄ کان ئي پنهنجي خراب ڪمن کان توبهه ڪر ۽ سنئين رستي تي اچ ته ڌڻي توتي مهربان ٿيندو.“
چور جواب ڏنس:” سائين، چوري ڇڏڻ مون کان ڪين پڄندي. اها عادت هاڻي پڪي ٿي چڪي آهي. باقي ٻيو ڪو ڪم چئو ته ڪريان.“
درويش چيس:”ڀلا ايترو ڪر ته اڄ کان پوءِ ڪوڙ ڪڏهن به نه ڳالهاءِ.“
چور اها ڳالهه قبول ڪئي ۽ ڪوڙ کان توبهه ڪيائين.
ٻئي ڏينهن چور ارادو ڪيو ته اڄ اڌ رات جو شاهي محل مان چوري ڪجي. جڏهن ٻه پهر رات جا گذريا، تڏهن سهي سنڀري نڪتو. اتفاق سان بادشاهه چمڙا پوش ڪري شهر جو سماءَ لهڻ نڪتو هو. چور کي ڏسي چيائينس:” ميان ڪيڏانهن ٿو وڃين؟“
چور، جنهن سدائين سچ ڳالهائڻ جو اقرار ڪيو هو. جهٽ پٽ جواب ڏنو،”شاهي محل ۾ چوري ڪرڻ ٿو وڃان.“
بدليل ويس ۾ بادشاهه چيس: ”مان به چور آهيان. مون کي پاڻ سان وٺي هل.“
چور هاڪار ۽ ٻيئي گڏجي هليا. جنهن وقت بادشاهه ۽ چور شاهي محل جي دروازي وٽ پهتا، تنهن وقت بادشاهه چيس:”ميان تون اندر وڃ، مان ٻاهر ٿو بيهي سارسنڀال لهان ته ڪو لشڪري ته ڪونه ٿو اچي.“ چور اها رٿ پسند ڪئي ۽ پاڻ هڪ دروازي جو ڪڙو ڀڃي اندر گهڙيو. هڪ ڪمري ۾ وڃي ڏسي ته ٽي هيرا رکيا آهن. دل ۾ خيال ڪيائين ته هيرا آهن ٽي ۽ اسين ڀائيوار ٻه. ايمانداري انهيءَ ۾ آهي ته ٻنهي جا حصا هڪ جيترا هجن. انڪري اسين هڪ هڪ ورهائي ٻه هيرا ته کڻداسون، باقي ٽيون ڪيئن ورهائينداسون، انڪري بهتر آهي ته ٽيون اتي ئي پيو رهي ۽ ٻه هيرا کڻان.“ اهو فيصلو ڪري ٻه هيرا کيسي ۾ وجهي ٻاهر آيو ۽ هڪ هيرو پنهنجي ساٿيءَ کي ڏنائين ۽ ٻيو پاڻ رکيائين. بادشاهه کي ته محل جي سڄي ڄاڻ هئي. پڇيائينس،”ميان، فقط ٻه هيرا هٿ آيئي؟“
چور جواب ڏنو:” هيرا هئا ته ٽي، پر خيال ڪيم ته ٽيون ورهائبو وري ڪيئن؟ سو ميز تي ئي ڇڏي آيس.“
رستي ۾ بادشاهه چور کان موڪلائي موٽيو ۽ سڌو پنهنجي محلات ڏانهن وريو. بادشاهه کي چور تي شڪ ٿي پيو هو، انڪري هن پاڻ اندر وڃي ڏٺو ته برابر ٽيون هيرو ميز تي رکيو آهي. چور جي ايمانداريءَ تي خوش ٿيو ۽ دل ئي دل ۾ سندس ساراهه ڪرڻ لڳو.
پوءِ بادشاهه ٻاهر وڃي، وزير کي سڏي ڀڳل دروازو ڏيکاري چيو: ”منهنجا وفادار وزير! ڏس، اڄ ڪنهن چور دروازو ڀڳو آهي ۽ اندران ڪجهه نه ڪجهه چوري ڪري ويو آهي. تون اندر وڃي ڏس ته ڪو نقصان ته ڪونه ٿيو آهي. وزير اندر ويو ۽ هڪ هيرو ميز تي پيل ڏسي، اندرئين کيسي ۾ وجهي، ٻاهر اچي منهن ڦلڙو ڪري بادشاهه کي چيائين: ”سائين! ميز وارا ٽي هيرا چور کڻي ويو!“ اهو ٻڌي بادشآهه کي ڏاڍو ڏک ٿيو. هيري وڃڻ جو ڏک ڪونه ٿيس، پر ارمان اهو ٿيس ته منهنجي وزير کان چور به وڌيڪ ايماندار آهي. وڌيڪ ڪي ڪين ڪڇيائين، وزير کي موڪل ڏنائين، پر صبح ٿيندي ئي وزير کي وزارت ڪڍي، راتوڪي چور کي وزير مقرر ڪيائين. چور پوءِ چوري ڪرڻ کان ڇٽو ۽ چورن جي پاڙ به پٽي ڪڍيائين.

Courtesy: حوالو؛ ڪتاب”اخلاق سبق“ ڀاڱو پهريون، ڇپيل سال 1940ع، تان ورتل

اسم تصغير

اسم عربي لفظ آهي جنهن جي معنىٰ آهي نالو ۔ وياڪرڻ يا گرامري اصطلاح ۾ اسم اهڙي لفظ کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن شيِ، جاءِ، جاندار، ماڻهو، ڪم حالت ۽ خاصيت جو نالو ڏيکاري. هن کي انگريزي زبان ۾ Noun چئجي ٿو.
مثال : بدڪ ، ٻلي ، ڪتاب ، ڪتو وغيره
اسم جا مختلف قسم ٿين ٿا.
انهن ۾ “اسم تصغير “به هڪ آهي
تصغير پڻ عربي لفظ آهي، جيڪو صغير مان ورتل آهي. اهڙو اسم جيڪو ڪنهن شيِ کي ننڍو ڪري ڏيکاري ته ان کي اسم تصغير چئبو آهي.
مثال : ٻلڙي ، ڳيرڙو ، پکڙو ، جهوپڙي وغيره

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

فارسيءَ جو دور

فارسيءَ جو دور شروع ٿيو. سنڌي ٻولي ۽ ادب کي لتاڙڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي دفتري ۽ تعليمي حيثيت ختم ڪئي ويئي. شھرن ۽ ڳوٺن وارن مدرسن ۾ قنڌار کان مولوي گھرائي رکيا ويا، جن فارسيءَ ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. ”فارسي گھوڙي چاڙھسي“ جو پھاڪو انھن ڏينھن جي ڳالهه ڪري ٿو. جنهن جي ڪري سنڌين کي سنڌي زبان ۾، خط پٽ لکڻ ۾ به عار ٿي لڳو. قلم جي جنبش به پارسيءَ ۾ ھئي ۽ علمي گفتگو ۽ بحث مباحثا به پارسيءَ ۾ ھئا. تاريخ، انشاءَ تفسير، حديث، ديوان، مثنويون ۽ سمورا ڪتاب پارسيءَ ۾ ھئا. (تاريخ تمدن سنڌ. حضرت مولانا شيدائي ص 520)
حوالو؛ ڪتاب ”ڏيئي ڏنڀ ڏڏن“ دادا سنڌي
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر

سومرن جي دور ۾ ٽن صدين اندر، جيڪي به قصا ٿي گذريا، جهڙوڪ: سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر، تن سڀني کي فارسي ۾ منظوم ڪيو ويو.
حوالو؛ اعجاز الحق قدوسي جي : تاريخِ سنڌ
نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڇا ڪجي اهڙي دنيا کي (عبدالواحد آريسر)

 اهڙي دنيا جتي لذت جي مٺاڻ نه هجي، ڪنهن گناه جو سُرور نه هجي، ڪنهن نيڪي جي لطافت نه هجي، ڪنهن سزا جي اذيت نه هجي، ڪنهن تخليق جو درد نه هجي، ڪنهن چاھنا جي لذت نه هجي، ڪنهن خواهش جي گرمي نه هجي، ڪنهن ڪوشش جو جمال ۽ ناڪاميءَ جو ملال نه هجي…
اهڙي دنيا ڪنهن ملائڪ جي رهڻ جي لائق ته ٿي سگھي ٿي پر انسان لاءِ نه ….
هيءَ به نه وسارڻ گھرجي ته زندگي رڳو ٽهڪ ناهي ۽ نه وري رڳو ڳوڙهو…
زندگي ٽهڪ به آهي، ڳوڙهو به آهي، چُميءَ جي مٺاڻ به آهي ۽ ٿوهر جو گرھه به …
(عبدالواحد آريسر)
اردہ میں ترجمہ
خاک میں جائے ایسی دنیا کہ جس میں :
نہ لذت کی چاشنی ھو نہ کسی گناہ کا سرور ، نہ کسی نیکی کی لطافت ہو نہ کسی سزا کی اذیت ، جہاں کسی تخلیق کا درد نہ ہو ، نہ کسی چاھت کی تمنا ، نہ کسی خواہش کی گرمی ہو نہ کسی کاوش کا جمال نہ ھی کسی ناکامی کا ملال ہو۔
ایسی دنیا مسکن ملائک تو ہو سکتی ھے کسی انسان کا استھان نہیں ۔ ۔
یہ بھی نہیں بولنا چاہیئے کہ زندگی محض ایک قہقہہ نہیں اور نہ ہی محض سیل اشک ۔ ۔
زندگی قہقہہ بھی ہے ، اشک رواں بھی ، بوسے کی چاشنی بھی ھے تو کانٹوں بھرا نوالہ بھی ۔ ۔
(عبدالواحد آريسر)
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي

سرور سهتي جو وڇڙو

جيئي سنڌ جو اڳواڻ ۽ جيئي سنڌ تحريڪ (جسم) جو چيئرمين پروفيسر سرور سهتو لاڏاڻو ڪري ويو.
سرور سهتو 80 واري ڏهاڪي ۾ مسلم ڪاليج حيدرآباد ۾ فزيڪل ٽريننگ جو انچارج هيو. مسلم هاسٽل ۾ ٻين ماڙ تي سندس گهر هئو. گهر ڇا هو جو سموري قومي تحريڪ جي حيدرآباد ۾ اڻ اعلانيل آفيس هئي.
سرور سهتي، جيئي سنڌ جي اسڪولي ٻارن لاءِ تنظيم جيئي سنڌ لطيف سنگت قائم ڪيائين. جنهن جو جي ايم سيد کيس نگران مقرر ڪيو. توڙي جو ان وقت سرور سهتو، جيئي سنڌ محاذ جا مرڪزي اڳواڻ هئو پر پنهنجي هن قومي ذميواري کي ڀرپور نموني سان نڀايائين ءِ سڄي سنڌ جي مک هاءِ اسڪولن ۾ جيئي سنڌ لطيف سنگ  (ج.س.ل.س) جون شاخون کوليائين.
سندسن نگراني ۾ جيئي سنڌ جي ٻارڙن جي هن تنظيم مان جمال ناصر بلو، سوجهرو سنڌي، عرفان مهدي، ليمون مل سنڌي، شهيد منير خان چولياڻي، رياض چانڊيو، سليم حيدري، گل سنڌي، امير حمزو انڙ جهڙا مک قومي ڪارڪن پيدا ٿيا.
پروفيسر سرور سهتو تمام پڙهيل ڳڙهيل، پڙهائي لکائي وارو ءِ ٿڌي طبيعت وارو انسان هيو. حيدرآباد شهر ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ جيئي سنڌ کي منظم ڪيائين. جيئي سنڌ محاذ جو چيئرمين به رهيو.

نوٽ؛ سرور سهتي تي لکيل هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ڇا سنڌي ٻولي مري چڪي آهي؟ هاڻي رڳو ان جي جنازي نماز ۽ فاتح پڙهڻي آهي!؟

sindhi-bboliسنڌي ٻولي مري چڪي آهي ۽ سنڌي ٻوليءَ کي مارڻ وارا ٻيا ڪي به نه پر اسين سنڌي پاڻ آهيون. ڪي موت اهڙا ٿيندا آهن، جن جي موت، ڪفن ۽ دفن جو اعلان ڪو نه ٿيندو آهي. ڇو جڏهن ڪنهن قوم جي گهڻائي پنهنجي ٻولي وساري ويهندي آهي ته پوءِ ان ٻوليءَ جي بچڻ جو آسرو ڏاڍو گهٽ هوندو آهي. پر پوءِ به سنڌي ٻوليءَ کي جيارڻ لاءِ آخري اميد رکي ”اِن ڊفينس آف سنڌي لينگويج“ جو هي گروپ ٺاهيو آهي. جيئن ڪو شخص دل جي دوري يا ٻئي ڪنهن حادثي ۾ مري ويندو آهي ته ان شخص کي فرسٽ ايڊ اينڊ ڪارڊيو پلمونري رسسٽيشن (سي پي آر) ڏئي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ ڪن حالتن ۾ مئل مريض وري جيئرو به ٿي پوندو آهي.
سنڌي ۽ اردو انڊو آريائي ٻوليون
سنڌي ۽ هندي (اردو) انڊو آرين ٻوليون آهن. توڙي جو سنڌي ٻولي تي ڪجهه شروعاتي پراڪرتي ۽ دراوڙي اَثَرَ آهن، پر بنيادي طور تي سنڌي ٻولي، انڊو آريائي ٻولين جي ڪُٽنب مان ئي آهي. اهو ئي سبب آهي جو سنڌي ۽ هندي (اردوءَ) ۾ 75 سيڪڙو لفظ ۽ گرامر ساڳيو ئي آهي ۽ باقي سنڌي ۽ اردو جي وچم جيڪو 25 سيڪڙو فرق هو، جنهن جي ڪري سنڌي الڳ ٻولي ليکي ويندي هئي، انهن کي اسان پاڻ پنهنجي ٻولي جا تُز، سولا ۽ سادا لفظ هوندي سوندي به روزآنو پنهنجي انهن لفظن کي قتل ڪري، ٻين ٻولين جا لفظ واپرائي لڳ ڀڳ سنڌي ٻوليءَ کي ختم ڪري ڇڏيو آهي. اهي سولا سادا ۽ تُز سنڌي لفظ استعمال نه ڪرڻ سبب هاڻي اهي سنڌي لفظ مئل لفظن ۾ شامل ٿيڻ ڏانهن وڃي رهيا آهن.
اردو ۽ گوگل
اهو ڏينهن پري ناهي، جڏهن دنيا کي به سنڌي ٻوليءَ جي باري ۾ بلڪل ائين خبر پئجي ويندي، جيئن گوگل وارن کي ان ڳالهه جي خبر پئجي چڪي آهي ته اصل ۾ اردو ۽ هندي ٻئي ساڳيون ٻوليون آهن، رڳو ٻنهي ۾ لکڻ جي لپيءَ جو فرق آهي. جهڙي رفتار ۽ جهڙي وڏي انگ ۾ اسان پنهنجا سنڌي لفظ ختم ڪري يا قتل ڪري انهن جي جاءِ اردو جا لفظ واپرائي رهيا آهيون، ان حساب سان ٻنهي ٻولين ۾ فرق لڳ ڀڳ ختم ٿيندو پيو وڃي ۽ اسان سنڌي ٻوليءَ کي لڳ ڀڳ اردو بڻائي ڇڏيو آهي. هاڻي يا ته سنڌي ٻولي جو ضد ڇڏيون ۽ سڀ هلون اردو زبان واري پاسي يا وري ڄمي سنڌي ٻوليءَ جو گڏجي بچاءُ ڪيون. آئون ڪو ٻين ٻولين کان لفظ وٺڻ جو مخالف ڪو نه آهيان. منهنجو رڳو هي چوڻ آهي ته سنڌي ٻوليءَ جا نج نبار لفظ هوندي سوندي انهن جي جائي تي ٻي ٻوليءَ جا سوين لفظ ڏهاڙي استعمال ڪنداسين ته پوءِ پنهنجي ٻولي ته پنهنجي نه رهندي . گوگل ٽرانسليٽ، گوگل اردو ٽرانسليٽ کي گوگل هندي ٽرانسٽليٽ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. هاڻي جڏهن به ڪو، جيڪو ڪجهه به اردو مان انگريزيءَ ۾ ٽرانسليٽ ڪري ٿو ته پهرين اهو هندي ۾ ٽرانسليٽ ٿئي ٿو ۽ اتان پوءِ اهو انگريزيءَ ۾ تبديل ٿئي ٿو.
اباڻي ٻوليءَ جو مرتيو
اسان مان جن کي ٿوري به ساڃاهه آهي ته اهي ته رڳو اندازو لڳائڻ مان ئي سمجهي سگهن ٿا ته هاڻي سنڌي ٻولي جا پڇاڙڪا ڏينهن آهن. پر جيڪڏهن ڪنهن کي اسان جي اباڻي ٻوليءَ جي ٿيل مرتيئي جو هرڀرو ڊيٿ سرٽيفيڪيٽ ڏسڻ سان ئي پڪ ٿيندي ته اسان پنهنجي اباڻي ٻوليءَ کي ڪئين ٻوساٽي ماريو آهي ته پوءِ ان جو سائينٽيفڪ ثبوت به اسين هٿ ڪري سگهون ٿا. اهو هئين ته سنڌي ليونگويج اٿارٽي هڪ ڪيس اسٽڊي پئي ڪري، جنهن ۾ ڪجهه چونڊ ٽيڪسٽ بيسڊ سنڌي ويب سائٽن تان مواد کڻي ڊيٽابيس ۾ رکيو ويندو، جنهن کان پوءِ فلٽر ڪوڊ هڻي ڪمپيوٽنگ ڪيوري ذريعي ڏٺو ويندو ته سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريان وڌ ۾ وڌ سئو لفظ ڪهڙا استعمال ٿي رهيا آهن. پھريان ھڪ سئو لفظ، جيڪي وڌ کان وڌ سنڌي ٻولي ۾ واپرائجي رهيا آهن ان جو مطلب اهو ٿيو ته اھي لڳ ڀڳ سڄي ڳالهائي ۽ پڙھي ويندڙ ٻوليءَ جو پنجاھ سيڪڙو کن ٿي ويندا ۽ جيڪڏھن گهڻي مقدار ۾ استعمال ٿيندڙ پھريان اڍائي سئو لفظ ۽ پوءِ پنج سئو لفظ جدا ڪبا تہ پاڻمرادو خبر پئجي ويندي تہ سڄي سنڌي ٻوليءَ ۾ اهي لفظ پنجھتر سيڪڙو استعمال ٿين ٿا. حوالو؛ ڏسو اَمر فياض جو ”سنڌي ٻوليءَ جي بنيادي لغت“ وارو فيسبڪ تي اسٽيٽس، 28 سيپٽمبر، 2016
ان کان پوءِ هڪڙو ٻيو ڪم ڪرڻو پوندو. ساڳي نموني اردو ٻولي اٿارٽي پاران اردو ٻولي جي ڪيل اسٽڊي جا اردو ٻوليءَ ۾ پهريان وڌ ۾ وڌ استعمال ايندڙ هڪ سئو لفظ ۽ پوءِ وڌ ۾ وڌ استعمال ۾ ايندڙ پهريان اڍائي سئو ۽ پوءِ پنج سئو لفظن جي لسٽ هٿ ڪيو ۽ پوءِ ٻنهي سنڌي ۽ اردو ٻوليءَ جي لسٽن جي پنج سئو لفظ جي پاڻ ۾ ڀيٽ ڪيو. آئون اوهان کي پڪ سان ٿو ٻڌايان ته ٿورن لفظن کي ڇڏي ٻنهي لسٽن ۾ گهڻو ڪري لفظ ساڳيا ئي هوندا. ڇو جو اسين سنڌي ٻولي جي نالي ۾ اصل ۾ پنهنجي اباڻي ٻوليءَ جا لفظ ڇڏي اردو ٻوليءَ جا لفظ واپريون پيا.
قومي ٻوليءَ جا مطالبا
اسان مان گهڻا بنا ڪنهن سوچ، سمجهه ۽ ساڃاهه جي هي مطالبا پيا ڪندا آهن ته سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي ڪيو يا فلاڻن فلاڻن پرائيويٽ اسڪولن ۾ سنڌي ٻولي نٿي پڙهائي وڃي. تنهنڪري سرڪار کان گُهر ٿا ڪيون ته انهن اسڪولن ۾ سنڌي ٻولي لاڳو ڪيو. سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻولي ۽ پرائيويٽ اسڪولن ۾ پڙهائڻ جا ڀلي مطالبا ڪيو، پر مون کي اها ڳالهه سمجهه ۾ نٿي اچي ته ڪراچيءَ ۾ ۽ ٻين پرائيويٽ اسڪولن ۾ نيٺ سرڪار ڪهڙي سنڌي ٻولي لاڳو ڪري. جيڪا سنڌي ٻولي هاڻي اسان سنڌين جي گهڻائي ڳالهائي رهي آهي يا لکي رهي آهي سا سواءِ ڪجهه لفظن جي فرق ۽ لپيءَ جي ڦيرگير سبب ڪجهه نقطن جي فرق جي اصل ۾ اردو ئي آهي ۽ اها ڳالهه آئون مثالن ۽ ثبوتن سان اوهان کي ثابت ڪري ڏيکاريندس ته هاڻي اسان سنڌين جي گهڻائي سنڌي نه پر اردو اسپڪينگ ٿي چڪي آهي
سنڌي وڪيپيڊيا
جن لاءِ اسين چئون ٿا ته اهي قوم ڪونهن ۽ انهن جي ٻولي، قومي ٻولي ڪونهي، انهن جي اردو وڪيپيڊيا تي علم جي خزاني جا مختلف موضوعن هڪ لک کان مٿي مضمون رکيل آهن ۽ اردو وڪيپيڊيا جا هزارين ايڪٽو يوزرز آهن، جيڪي لاڳيتو پنهنجي وڪيپيڊيا کي علم جي خزاني سان ڀريندا رهن ٿا. وڪيپيڊيا تي سڀني ٻولين جي درجيوار فهرست رکيل آهي ته ڪهڙين ٻولين جا وڪيپيڊياز تي گهڻا مضمون رکيل آهن. هڪ هزار مضمونن واريون ٻوليون، 10 هزار مضمونن واريون ٻوليون، لک کان مٿي مضمونن واريون ٻوليون، 10 لکن کان مٿي واريون ٻوليون ۽
ڪروڙ کان مٿي رکيل مضمونن واريون ٻوليون. ان حوالي سان ڏسون ته سنڌي وڪيپيڊيا 2006ع ۾ ٺهي هئي ۽ 10 سال گذرڻ کان پوءِ به پنج هزار کان مٿي مضمون آهن ۽ اها اڃان تائين ڏهه هزار مضمونن واري لسٽ ۾ به اچي نه سگهي آهي ۽ سنڌي وڪيءَ تي رکيل مضمونن مان به گهڻا هڪ ٻن سٽن وارا آهن يا معياري ۽ علمي ڪونهن، اهي رڳو مضمونن جو وڌيڪ انگ ڏيکارڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن.
سنڌي وڪشنري
سنڌي وڪشنري تي به رڳو هزار کان ڪجھ مٿي لفظ رکيل آهن، جڏهن ته ٻين ٻولين جي وڪشنرين ته لکين لفظن جو خزانو پيو آهي.
سنڌي وڪي نيوز
اسين ٽڪي ٽڪي جي اخباري سٺين کي پنهنجون خبرون ڏيڻ جون منٿون پيا ڪندا آهيون، جن جون اخبارون ٽيڪسٽ بيسڊ به ناهن. يعني باقي دنيا يا انساني حقن جون تنظيمون وغيره رياست طرفان اسان سان ڪيل نا انصافين جون خبرون يا دنيا جا ٻيا ادارا ڪي ٻيون خبرون يا ڳالهيون اسان جي باري ۾ ڳولڻ چاهين ته اهي کين نه ملنديون، ڇو جو انٽرنيٽ جون سرچ انجڻيون ٽيڪسٽ بيسڊ مواد کي ڳولي ڏيکاري سگهن ٿيون. ان جي ڀيٽ ۾ وڪيپيڊيا وارن اسان کي بلڪل مفت سنڌي وڪي نيوز (وڪي اخبار) جي سهولت ڏني ته جيئن اسين ان تي سنڌ جي جهرجهنگ مان خبرون اَپ ڊيٽ ڪري دنيا کي پنهنجي باري ۾ ٻڌائيندا رهون، پر اسان، سنڌين وڪي نيوز سان ڇا ڪيو. اسان ان کي استعمال ۾ ئي نه آندو، ڇو جو اسان پنهنجي ٻولي کي اهميت نٿا ڏيون يا ان کي اهم نٿا سمجهون. نيٺ وڪيپيڊيا وارن سنڌي وڪي نيوز جي سهولت کي بند ڪري ڇڏيو. سنڌي وڪيپيڊيا به ڪجهه دوستن جي ڪري پئي هلي. ائين به ڪونهي جو اسان اهو چئي سگهون ته اسان کي سنڌي وڪيپيڊيا جي خبر ڪا نه هئي، نه ته اسان ته سنڌي ٻوليءَ جي خدمت لاءِ وڪيپيڊيا تي تير هڻي وڏا ڦاڙها ماريون هئا. ڇو جو سنڌي وڪيپيڊيا جي دوستن، وڪيپيڊيا فيس بُڪ پيج ۽ ٽوئٽر اڪائونٽ کولي رکيو آهي، ان ذريعي اهي اسان سڀني کي سنڌي وڪيپيڊيا جي سرگرمين سان گڏوگڏ ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ درخواست به ڪندا رهندا آهن ته سنڌي وڪيپيڊيا تي اچي اڪائونٽ کولي سنڌي ٻوليءَ ۾ علمي مواد رکو. وڪيپيڊيا تي اڪائونٽ کولڻ لاءِ ته وڪيپيڊيا وارا ايميل ايڊريس به نٿا گهرن. ڪنهن به نالي سان اڪائونٽ کولي اوهان وڪيپيڊيا تي اچي ڪم ڪري سگهو ٿا. سنڌي وڪيپيڊيا جي دوستن جي ايترين اپيلن جي باوجود به سنڌي يوزرز جو انگ نه وڌي سگهيو. ان کان پوءِ مانواري اَمر فياض صاحب سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان پنهنجي ٺاهيل هڪ وڊيو، هتي فيس بُڪ تي اَپ لوڊ ڪئي. ان وڊيو ۾ اَمر فياض، سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان سڀ ڳالهيون ڏاڍي سهڻي نموني سان سمجهايون. اَمر فياض جي ان وڊيو کي ڏسي لڳو ته هاڻي گهڻا ئي سنڌي ٻوليءَ جا سڄڻ ۽ پروانا سنڌي وڪيپيڊيا تي پنهنجو اڪائونٽ کولي هٿ ونڊائيندا، پر نتيجو ڇا نڪتو، اهي ئي دٻليءَ ۾ ٺڪريون، ڇڻ ڇڻ.
گوگل ۽ سنڌي ٻولي
گوگل طرفان سنڌي ٻوليءَ کي انٽرنيٽ تي سرچ جي سهولت ڏنل آهي، اسان مان گهڻا آهن، جيڪي گوگل جي ان سهولت کي استعمال ڪن ٿا. ڇا سڄي دنيا اهي سڀ ڳالهيون ڏسي ۽ سمجهي ڪو نه پئي ڇا؟ اصل ۾ دنيا اهي سڀ ڳالهيون ڏسي به پئي ۽ سمجهي به پئي، پر ان جي باوجود به اها اسان کي انڊس سولائيزيشن جو وارث سمجهي، اسان جي مدد ڪرڻ چاهي پئي. اهو ئي سبب آهي جو گوگل، سنڌي ٻولي کي گوگل ٽرانسليٽ ۾ شامل ڪيو آهي، پر اسان ان سان ڇا ڪيو؟ گوگل وارن اسان کي جيڪي انگريزي لفظ يا اصلاح موڪليا انهن جا هڪ ته اسان 60 يا 70 سيڪڙو ترجما غلط ڪري موڪليا بلڪي ڪن لفظن جو غلط يا صحيح ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش بدرآن انگريزيءَ جي انهن لفظن جي ترجمي جي بدرآن مشڪري ۾ پنهنجي دوستن يا ڳوٺن جا نالا لکي ڇڏيا باقي جن دوستن ڪجهه صحيح ترجما گوگل ڏانهن اُماڻيا، انهن مان ڪجهه کي ڇڏي باقين انگريزي جي لفظن لاءِ پنهنجا سنڌي لفظ هوندي به اردو جا لفظ ترجمي ۾ ڏياري موڪليا. مثال طور انگريزي جي لفظ ”فلڊ“ جو سنڌي ترجمو ”ٻوڏ“ وڌيڪ سٺو ٿو لڳي، پر اسان جي سنڌي دوستن ان جو ترجمو ”سيلاب“ ڪري اماڻيو. ائين سوين لفظ آهن جن جا سنڌي ٻوليءَ جا پنهنجا نج نبار لفظ آهن، پر اسان انهن جي جاءِ تي اردو جا لفظ گوگل سنڌي ٽرانسٽليٽ ڏانهن اماڻي موڪليا. اهي سڀ ڳالهيون مون کي ان ڪري خبر آهن جو مان گوگل سنڌي ٽرانسليٽ ڪميونٽي ۾ شامل آهيان ۽ اهي ترجما جڏهن مون وٽ ايندا هئا ته آئون پنهنجو مٿو جهلي بيهي رهندو هوس ۽ پوءِ نيٺ پنهنجي وس آهر انهن کي صحيح ڪري واپس گوگل ڏانهن اُماڻي موڪليندو هئس. ڇا اهي سڀ نشانيون اوهان کي ڪو نه ٿيون ٻڌائين ته سنڌي ٻولي گذاري چڪي آهي. هتي فيس بُڪ تي ڪجهه دوستن پنهنجي مخلتف پوسٽن تي خيال ظاهر ڪيو آهي ته هي اسان جا سنڌي، جيڪي سنڌي ۾ اردوءَ جا لفظ پيا استعمال ڪن، يا سنڌي ٻولي جي بيهڪ، گرامر ۽ جملن کي غلط بيهڪ سان پيا لکن، اهي اهو ائين فيشن لاءِ پيا ڪن. نه منهنجا سائين، اسان جا سنڌي، اها غلط سنڌي فيشن لاءِ ڪو نه پيا لکن ۽ ڳالهائين، بلڪي اهي، اها غلط سنڌي لکن ۽ ڳالهائين ان ڪري پيا جو اسان پنهنجي ٻولي وساري ويٺا آهيون.
سنڌي، سنڌي ٻوليءَ کي ڇڏي رهيا آهن
آئون ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ پنهنجي ڀائٽين، ڀائٽِين، ڀاڻيجِين ۽ ڀاڻيجن جا وڃي فيس بُڪ پيج ڏسندو آهيان ته مون کي حيراني ٿيندي آهي ته اهي سڀ پنهنجي فيس بُڪ تي پوسٽون اردو ۾ يا رومن اردو ۾ لکن پيا ۽ هيٺان انهن جي سنڌي دوستن ۽ ساهيڙين جا ڪمينٽس به اردو ۾ يا رومن اردو ۾ ئي هوندا آهن.
جڏهن ته اهي سڀ سنڌي آهن ۽ انهن سڀني جا ماءُ پيءُ پڻ سنڌي آهن. هتي ڪو ادارو ته آهي ڪو نه جو اهو ان حوالي سان صحيح انگ اکر گڏ ڪري اسان کي ٻڌائي، باقي اسان سڀني کي اندازو آهي ۽ پنهنجي اکين سان به ڏسون پيا ته سنڌين جي آبادي ته وڌي آهي، پر سنڌي ڳالهائڻ وارن جو انگ تيزي سان گهٽجي رهيو آهي. اها ٻي ڳالهه آهي ته اسان جا هاڻوڪا سنڌي جيڪا سنڌي ڳالهائين ۽ لکن پيا، اها اصل ۾ سنڌي نه پر ڪجهه لفظن جي فرق سان اردو ئي آهي، پر اسان کي اهو احساس ئي ڪونهي ته ڪو اسان سنڌي بدرآن اردو ڳالهائي ۽ لکي رهيا آهيون. اسان پنهنجي اباڻي سنڌي ٻوليءَ سان ايڏو ته ظلم ڪيو آهي جو هاڻي اردو گاڏڙ سنڌي کان ڳالهه چڙهي وئي آهي.
ڪراچي ۾ سنڌين جي آبادي
اهڙي صورتحال ۾ ڪراچي ۾ سنڌي آباد ڪرڻ سان به سنڌ ۽ سنڌين کي ڪو فائدو ڪو نه ٿيندو، ڇو جو اُتي پهچي اسان جا سنڌي پهرين فرصت ۾ سنڌيءَ مان ڦري اردو اسپڪينگ ٿي وڃن ٿا. ٻولين جي بقا لاءِ ڪنهن به پرڳڻي جون ٻهراڙيون آڪسيجن جون ڪم ڪنديون آهن، پر هتي اسان جي ٻهراڙين ۾ رهندڙ سنڌين جي سنڌي ته پاڻ شهرن ۾ رهندڙ سنڌي کان به وڌيڪ بگاڙ جو شڪار ٿي چڪي آهي.
ٻين ٻولين جا لفظ
ٻوليون ٻين ٻولين کان لفظ وٺنديون رهنديون آهي، خاص طور جڏهن پنهنجي ٻولي ۾ ڪو لفظ نه هجي ته ان لاءِ ٻين ٻولين کان لفظ وٺڻ ۾ ڪا خرابي ناهي. آئون ائين نٿو چوان، جيئن اردو جي ڪجهه دانشورن ڪوشش ڪئي هئي، تئين اسان به ڪيون. قصو هنئين آهي ته اردوءَ جي ڪجهه دانشورن کي اچي ڳڻتي لڳي ته اردو ۾ تمام گهڻا انگريزي جا لفظ شامل ٿيندا پيا وڃن. جيڪڏهن لاڳيتو ائين ٿيندو رهيو ته پوءِ ته اردو اردو ئي نه رهندي، تنهنڪري انهن انگريزي جي لفظن جي جاءِ تي زوريءَ اردو جا لفظ ٺاهڻ شروع ڪيا. مثال جي طور تي انگريزي جا ڪجهه لفظ هي آهن جن جي جاءِ تي هيٺيان اردو لفظ ٺاهيا ويا.
Lawyer = ڀاڙو
Judge = مها ڀاڙو
Letter Box = پَتر گهسيڙ
Typewriter = ڪٽماڪٽ
Loud speaker = آله مڪبر الصُوت
Thermometer = مقياس الحراره
ساڳي نموني، سنڌي ٻوليءَ ۾ به اهڙيون ڪوششون ٿيون، جيئن ريڊيو جي جاءِ تي ٻڌڻو، فرج جي جاءِ تي ٿڌڻو ۽ ڪمپيوٽر جي جاءِ تي ڳڻپوڪر جهڙا لفظ مڙهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ظاهر آهي ته اهي ڪوششون ڪامياب نه ٿيڻيون هيون، سو ڪامياب نه ٿيون. ڇو جو جڏهن پنهنجي ٻوليءَ جي لاءِ جيڪڏهن نوان لفظ ٺاهيا به ويندا آهن ته اهي نوان لفظ پنهنجي ٻوليءَ جي صورت سان ملائي اهڙي نموني ٺاهيا ويندا آهن، جو انهن نون ٺهيل لفظن کي ٻڌڻ سان مزو اچي يعني اهي نوان لفظ ڪن رس ڏين. مون کي خبر ناهي ته ڪمپيوٽر لاءِ نئون سنڌي لفظ اسان جي ڪهڙي احترام لائق مانواري دوست ٺاهيو آهي، ٿي سگهي ٿو ته ان مانواري دوست پنهنجي حساب سان صحيح ئي ٺاهيو هجي پر سچ ته اهو آهي ڪمپيوٽر لاءِ ٺاهيل اهو نئون لفظ ڪن رس بلڪل به ڪو نه ڏيئي پر ان جي ڀيٽ ۾ ”انٽرنيٽ“ لاءِ ٺاهيل سنڌيءَ جو نئون لفظ ”ڳنڍڄار“ ڪن رس ڏيئي ٿو، تنهنڪري اڳتي هلي ڳنڍڄار جو واهپو وڌي سگهي ٿو. خير جنهن به مانواري دوست ڪمپيوٽر لاءِ نئون لفظ ڳڻپوڪر ٺاهيو آهي، ان لاءِ منهنجي دل ۾ وڏي عزت آهي ڇو جو اهو دوست گهٽ ۾ گهٽ، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ پنهنجي ان ڪوشش جي ذريعي عملي جاکوڙ ته ڪري پيو.
دنيا ۾ اسان جو حصو
جون ايليا جي لفظن ۾ ته، ”اسان تاريخ جي دسترخوان تي ويهي ٻه هزار سالن کان رڳو حرامخوري ڪندي کائيندا پيا اچون.“ مطلب ته اسان دنيا جي پيداوار ۾ پنهنجو حصو ڪو نه پيا وجهون. ظاهر آهي ته اسان وٽ سائنس، طب، ٽيڪنالاجي، ڪامرس، اڪنامڪس، فنانس ۽ ٻين فليڊن ۾ نه ڪا تحقيق ۽ نه ئي ڪا اڳڀرائي ٿئي پئي ته پوءِ جيڪي قومون انهن شعبن ۾ اڳڀرائي ڪن پيون، انهن جون ئي ٽرمنالاجيون اسان کي مڃڻيون پون ٿيون. هونئن به وڏي وقت کان سنڌي ٻوليءَ ڪو به سائنسي ۽ تخليقي مواد تخليق ڪو نه پيو ٿئي. هي جيڪي اسان وٽ لکجي پيو اهو 10 ڪتاب ۽ ڪجهه مضمون پڙهي، انهن مان نئون ڪتاب ٺاهڻ برابر آهي، جيڪا سهولت وڪيپيڊيا تي اڳواٽ ئي موجود آهي، جنهن تحت اوهان وڪيپيڊيا جي مواد مان جيترا وڻي وڪي بُڪس ٺاهي سگهو ٿا.
مختصر اهو ته سنڌي ٻولي سان هي جيڪو ظلم ٿيو آهي ان ۾ اسان سڀ شامل آهيون، جنهن ۾ اسان جي ميڊيا، چئنلَ، ادارا سڀ شامل آهن. مون کي ته سمجهه ۾ نه پيو اچي ته اسان جا هي هزارين سنڌي استاد، خاص طور تي سنڌي سبجيڪٽ پڙهائڻ وارا استاد ڇا پيا ڪن. ظاهر آهي ته اسان جا استاد اسڪولن ۾ صحيح سنڌي ڪو نه پيا پڙهائين، تڏهن ئي ته اسان سنڌين جي گهڻائي پنهنجي اباڻي ٻولي وساري ويٺي آهي.
سنڌي ٻولي لاءِ احساس
فيس بڪ تي مانواري ستار زنگيجي ۽ ڪجهه ٻين دوستن کي سنڌي ٻولي سان ٿيندڙ هاڃن جو احساس آهي ۽ کين سنڌي ٻوليءَ سان ٿيندڙ ان ظلم تي مون پڄرندي ۽ فيسبُڪ تي احتجاج ڪندي ڏٺو آهي، نه ته اسان سنڌين جي گهڻائيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جو ڪو فڪر ڪو نه رهيو آهي. باقي حلالي پٽن وارو ڊاڙون ۽ ٺلهيون ڦوڪون هڻڻ ۾ ته اسان کان وڌيڪ ڪو ماهر آهي ئي ڪو نه. هاڻي اهو رٽيل راڳ ور ور ورجهائڻ ته سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي ٺاهيو، اجاين ترڪتالين کان سواءِ ڪجهه به ناهي. ڇو جو ٻوليون، مطالبن ۽ نوٽيفيڪشنن سان قومي نه پر ٻوليءَ لاءِ عملي ڪم ۽ ٻوليءَ جي واهپي جي واڌاري سان ترقي ڪنديون آهن.
قوم يا سوڪالڊ (هٿ گهڙيل) قوم
ڪم ڪرڻ جا ٽولز يا ٽيمپليٽس اسان جي آڏو پيا آهن، انهن کي استعمال ۾ آڻي سنڌي ٻولي کي قومي ته ڇا اسان عالمي ٻولي به بڻائي سگهون ٿا. اسان مان ڪنهن کي به سنڌي ٻولي لاءِ ڪم ڪرڻ کان ڪنهن به روڪيو ڪونهي. بلڪي سڄي دنيا ان حوالي سان اسان جي مدد ڪرڻ لاءِ تيار آهي. پر جيئن مان ان حوالي سان اوهان کي گوگل سنڌي ٽرانسليٽ ۽ سنڌي وڪيپيڊيا جي حوالي سان اڳم ئي ٻڌايو ته ڪيئن نه سنڌي وڪيپيڊيا ۽ سنڌي وڪشنري، نندڻڪيون پيون آهن. سنڌي وڪيپيڊيا وٽ جيئن تيئن ڪري رڳو ڏهه ويهه ايڪٽو يوزرز آهن. ڪو ٿو چوي ته سنڌي قوم پنج ڪروڙ آهي، ڪو ٿو چوي ته سنڌي ڇهه ڪروڙ آهن، ڇا پنج ڇهه ڪروڙن جي سوڪالڊ (هٿ گهڙيل) قوم اهڙي ٿيندي آهي، جو ان سوڪالڊ (هٿ ٺوڪي) قوم مان سنڌي وڪيپيڊيا تي 50 يا 60 ڄڻا ئي ڪم ڪرڻ لاءِ ملي سگهن. مان جهونو ماڻهو ٿي ڪري، وڪيپيڊيا جي سسٽم سمجهي سگهان ٿو ته پوءِ اڄ جا نوجوان ڇوڪرا ۽ ڇوڪريون جن ڄمڻ ساڻ ئي ڪمپيوٽر ۽ سمارٽ موبائل فون ڏٺا آهن، سي ڪيئن نٿا وڪيپيڊيا جي صفا سولي سسٽم کي سمجهي سگهن. سچي ڳالهه اها آهي ته اسان جي نوجوانن جي پنهنجي اباڻي ٻوليءَ ۾ ڪا به دلچسپي نه رهي آهي.
ٻڏندڙ جهاز ۽ ڪوئا
جنهن ٻوليءَ جا پڇاڙڪا ڏينهن هوندا آهن ته ان ٻولي ڳالهائڻ وارن جي دانشورن ۽ اديبن کان پهرين ان ٻولي ڳالهائڻ وارن جي عام ماڻهن کي اڻ محسوس ڪندڙ انداز ۾ اڳواٽ ئي خبر پئجي ويندي آهي. جيئن جهاز ٻڏڻ جي سڀ کان پهرين ڄاڻ ڪوئن کي پئجي ويندي. بلڪل ساڳي نموني عام سنڌين جي گهڻائي تيزي سان سنڌي ٻوليءَ کي ڇڏي رهي آهي.
آخري ڳالهه
سڀ ڳالهيون هن هڪڙي پوسٽ ۾ نه ٿيون ڪري سگهجن. رڳو آخري ڳالهه هي ڪرڻي آهي ته اسان کي جيڪڏهن سنڌي ٻوليءَ کي فرسٽ ايڊ ۽ سي پي آر ڏئي بچائڻو آهي ته پوءِ اسان جي ميڊيا سميت سڄي قوم ۽ ادارن کي گڏجي جنگي بنيادن تي ڪم ڪرڻو پوندو. باقي ٻن چار ڏينهن جي جوش مان، جيئن کير اُڀامي وري ويهي رهندو سان ڪم ڪو نه هلندو. ياد رکو اسان سنڌين جي گهڻائي، پنهنجي اباڻي ٻولي کي وساري ويٺي آهي، ان ڪري سنڌين کي پنهنجي ٻولي ڏانهن آڻڻ لاءِ ٻه چار ڏينهن نه پر ڏهاڪن تائين لاڳيتو جاکوڙ ڪرڻي پوندي، ڇو جو هاڻي سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ رڳو ڪجهه ٻوليدانن ۽ ڪجهه ٻولي انجنيئرن جي وس جي ڳالهه نه رهي آهي.
توڙي جو سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ جو ڪم ڏاڍو ڏکيو آهي، پر ناممڪن ڪونهي. جيڪڏهن اسان ان ڏس ۾ صحيح ڪوششون نه ورتيون ته پوءِ تاريخ جو عمل سنڌي ٻوليءَ کي ائين مِٽائي ڇڏيندو، جيئن هن کان پهرين اهو عمل ٻين ڪيترين ئي ٻولين کي ختم ڪري چڪو آهي. ڀلي مايوس نه ٿيون، پر اسان کان جيترو جلدي ٿي سگهي، اوترو جلدي بي بنياد اميد پرستيءَ، لفاظي ۽ اجائي نرگسيت مان پنهنجي جان ڇڏائي ۽ سُک درسائپ جي رستي کي ڇڏي، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ عملي ڪم ڪيون. اسان جا ڪجهه دوست ٽيڪنالاجي جي ذريعي سنڌي ٻوليءَ کي بچائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن. اصل ۾ اهي عربي فارسي 52 اکريءَ کي ترقي وٺائي رهيا آهن. توڙي جو ٻوليءَ جو لپيءَ سان لاڳاپو آهي ۽ ان جو سنڌي ٻوليءَ کي فائدو پهچي سگهي ٿو، جيڪڏهن اسين سنڌي ٻوليءَ جا لفظ استعمال ڪيون. مسئلو هي جو اسان ته سنڌي ٻولي جا سولي کان سولا، عام، سدا ، ننڍي کان ننڍا لفظَ به وساري ويٺا آهيون. سنڌي لفظ ”پر“ جي جاءِ تي ”مگر“، سنڌي لفظ ”پوءِ“ يا ”کان پوءِ“ جي جاءِ تي ”بعد ۾“ جهڙا لفظ ۽ اهڙا ٻيا سوين لفظ ڌارين ٻولين جا پيا استعمال ڪيون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اوهان سنڌي 52 اکريءَ ۾ ٿا لکو يا اي بي سي واري لپيءَ ۾. سنڌي ٻوليءَ جو اصل مسئلو هي آهي ته سنڌي ٻوليءَ جو استعمال تيزي سان گهٽجي رهيو آهي ۽ سنڌي پاڻ به پنهنجي ٻوليءَ کي اهميت ڪو نه پيا ڏين. ف س

Read more >> In Defense of Sindhi Language

سنڌو رومن سنڌي لپي

انڊس (سنڌو) رومن سنڌي اسڪرپٽ

RS 154

لپي ۽ ٻوليءَ ۾ فرق
لپي ۽ ٻوليءَ ۾ فرق آهي. ڪا به لپي پنهنجو پاڻ ڪا ٻولي ڪونه هوندي آهي. لِپي هڪ اهڙو سرشتو، سسٽم يا قاعدو آهي، جنهن جي ذريعي ٻوليَ لکي ۽ پوءِ ان کي اُچاري يا پڙهي سگهبو آهي. مثال طور هزارين ورهيه پھرين ٻوليون رڳو ڳالهائي سگهبيون هيون، پر اهي لکي ڪونه سگهبيون هيون. جيئن جيئن انساني ذهن ترقي ڪئي، تئين تئين، هوريان هوريان گھرج آهر اسڪرپٽون يا لپيون ٺاهي انسان پنهنجي پنهنجي ٻولين کي لکڻ ۽ پڙهڻ لڳو. اڄ به دنيا ۾ اهڙيون ٻوليون آهن، جيڪي رڳو ڳالهائي سگهجن ٿيون، پر انهن کي پنهنجي لپي نه هئڻ سبب اهي لکي نٿيون سگهجن يا اهي ٻين ٻولين جي لپين ۾ لکيون وڃن ٿيون.
جڏهن سنڌي ٻوليءَ لاءِ ٽٻڪن واري گاڏڙ عربي فارسي 52 اکري لپي ٺاهي پئي وئي ته ان ۾ سنڌي جي ڪجهه آوازن يا اُچارن لاءِ اکر ڪونه هئا. مثال طور، عربي الفابيٽ ۾ ڙ جي اُچار لاءِ ڪو اکر ڪو نه هو ته پوءِ عربي جي ر جي مٿان چار نقطا هڻي ڙ جو اُچار ٺاهيو ويو هو. بلڪل تيئن رومن الفابيٽ ۾ جيڪي سنڌي اُچار ڪونهن، انهن لاءِ رومن الفابيٽ جي اکرن کي ملائي نوان اچار ٺاهيا آهن. باقي هتي ان دور جي سنڌي ٻوليءَ لاءِ عربي فارسي لپي هجڻ کپي يا ديوناگري لپي، جنهن ۾ ان دور جي انگريزن جيڪي سنڌي ٻوليءَ لاءِ ديوناگري لپي جا حمايتي هئا تن جو ٻين ڪيترن ئي اعتراضن سان گڏ هڪ وڏو اعتراض اهو هئو ته عربي فارسي لپي, فونيٽڪ يا آوازن جي اُچارڻ جي حوالي سان سنڌي ٻوليءَ جون فطري لساني گهرجون پوريون ڪري سگهڻ جي صلاحيت ۽ اهليت ئي نه ٿي رکي. سنڌو رومن سنڌي کي ٺاھڻ دوران ڪجھ ٻين آوازن سان گڏ ک کٽ ۽ خ خچر جي آوازن ۾ فرق ڏيکارڻ جو مسئلو آڏو پئي آيو ته ڪيئن ٻنهي ۾ فرق ڏيکارجي.
سکر جي اسپيلنگ ۽ ک جو اُچار
سکر (Sukkur) هن اسپيلنگ سان سئو سالن کان به وڌيڪ عرصي يعني جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن کان سکر (Sukkur) هن اسپيلنگ سان لکجندي اچي پئي. يعني ”ک“ لاءِ ”ڊبل ڪي (KK) ۽ ”خ“ خچر لاءِ اڳم ئي ”ڪي ايڇ“ (KH) ڪتب اچي پئي. جيڪڏهن اسان جا سنڌي انگريزن پاران اسان تي (ک) لاءِ مڙهيل ڊبل ڪي مڃي سگهن ٿا ته پوءِ ضرور رومن سنڌي ۾ لاءِ (ک) لاءِ ڪي ايڇ ايڇ مڇڻ يا قبول ڪرڻ ۾ کين گهڻي ڏکيائي ڪونه ٿيندي. تنهنڪري رومن سنڌيءَ جي الفابيٽ (صورتخطيءَ) ۾ ”ک“ لاءِ ”ڪي ايڇ يڇ (KHH) ۽ ”خ“ خچر لاءِ ”ڪي ايڇ“ (KH) رکي وئي آهي. پر ڪجھ دوست ک کٽ لاءِ ڪي ايڇ ايڇ (KHH) تي به راضي نه پيا ٿين. ڪجهه سڄڻن جي راءِ آهي ته خ ۽ ک لاءِ الڳ سان ڪي ايڇ (KH) ۽ ڪي ايڇ ايڇ (KHH) نيٺ ڇو ضروري آهن. ان جو هڪ ڪارڻ اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن آواز جو اکر صورتختيءَ ۾ نٿو رکيو وڃي ته پوءِ ٻن ٽن پيڙهين گذرڻ کان پوءِ اهو آواز ان ٻولي مان ختم ٿي وڃي ٿو. مثال طور، سنڌي ٻولي ۾ هڪ آواز يا اُچار اهڙو به هئو، جيڪو شايد (ڇ، ش، چ) کي ملائي ڪڍيو ويندو هو. پر انگريزن جي دور ۾ گاڏڙ عربي فارسي سنڌي لپيءَ ۾ ان آواز لاءِ ڪو اکر ٺاهي نه رکيو ويو هئو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو اهو آواز يا اُچار سنڌي ٻولي مان ختم ٿي ويو. پر اڃان به شايد ڪجهه ٺيٺ بروهي يا براهوڪي ٻولي ڳالهائڻ وارا اهو آواز اچاري سگهن ٿا. پر سنڌي ٻوليءَ مان اهو آواز مڪمل طور ختم ٿي ويو آهي. ڪجھ جهونن سڄڻ کي جيڪر ياد هجي ته اڄ کان لڳ ڀڳ 25 يا شايد 30 ورهيو پهرين حليم بروهي ان حوالي سان پنهنجي هڪ ڪالم ۾ ان آواز جي ختم ٿي وڃڻ جو ذڪر ڪيو هو.
چندراماڻي رومنائزڊ سنڌي
انڊيا جي چندراماڻي جي رومن سنڌي لپي ۾ خ ۽ ک ٻنهي لاءِ (KH) ڪتب آندي وئي آهي. ڇو جو اتي ڳالهائڻ جو لهجو صفا لسو آهي ۽ اتي ک ۽ خ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي، بلڪي خ کي ک ڪري ئي اُچارين ٿا. جيئن خچر جي بدرآن کچر اُچارين ٿا. ک ۽ خ ٻنهي لاءِ (KH) رکڻ سان لازمي طور تي اڳتي هلي، سنڌي ٻولي مان خ جو آواز يا اچار ختم ٿي ويندو. پر پوءِ به انهن مانوارن دوستن جي ان راءِ کي کڻي مڃون به ته خ ۽ ک ٻنهي لاءِ ڪي ايڇ (KH) رکون ته به مسئلو نبرندي نظر نٿو اچي. پر ان حوالي اڃان وڌيڪ اڳيان هلي لکبو. اصل ۾ مسئلو اهو آهي ته صدين تائين غلامي ۾ رهڻ سبب اسان جي نفسيات به غلاماڻي ٿي وئي آهي، تنهنڪري اسان ڪنهن به مسئلي تي جمهوري انداز سان خيالن جي ڏي وٺ ۽ ٽيڪاٽپڻي ڪري پنهنجو پاڻ مسئلن کي حل ڪرڻ جي اهليت ۽ صلاحيت وڃائي ويٺا آهيون. انڊيا جي چندراماڻي رومنائيزڊ سنڌي سان ٻيا به ڪيترائي مسئلا آهن. هڪ ته ان ۾ آڏيون ابتيون سبتيون نشانيون گهڻيون آهن، جنهن جي ڪري ان ۾ لکيل ڄڻڪ ٻولي جي لپي کان وڌيڪ انگي حسابن جي مساوات لڳي ٿي. ان ۾ سنڌي جي اکر ٻ لاءِ هي نشاني B^ ڪتب آندل آهي، جيڪا ٻ لاءِ BB لکڻ کان وڌيڪ ڏکي آهي ۽ سٺي ۽ سهڻي به ڪونه ٿي لڳي ۽ هيڙيون نشانيون ^ ~ جملن ۾ صفا سٺيون ڪو نه ٿيون لڳن. انڊيا واري رومنائيزڊ لپيءَ ۾ سنڌي صورتخطي جي اکر (ڙ) لاءِ انگريزي الفابيٽ جي (ڊي) ڪتب آندل آهي، جنهن جي ڪري (د) ۽ (ڙ) جي خبر ئي نٿي پوي ته (ڊي) ” د“ لاءِ ڪتب آندل آهي يا ”ڙ“ لاءِ. ان کان سواءِ به ان رومنائزڊ سنڌي ۾ ٻيون به گهڻيون ڏکيايون آهن ۽ اها هڪ مڪمل رومن سنڌي لپي ڪونهي. ان رومنائزڊ سنڌي ۾ وڏي خرابي اها آهي جو اها وڏي اي بي سي ۾ نٿي لکي سگهجي اها رڳو ننڍي اي بي سيءَ ۾ لکي سگهجي ٿي. پر ان جي ڀيٽ ۾ انڊس رومن سنڌي اسڪرپٽ ننڍي، وڏي ۽ گڏيل ننڍي ۽ وڏي سڀني طريقين سان لکي سگهجي ٿي. ساڳي نموني ”حليم بروهي جي رومن سنڌي“ پڻ اڻپوري هئي، سندس رومن سنڌي سان به ڪيترائي مسئلا هئا. هونئن ته ”حليم بروهيءَ جي ترتيب ڏنل رومن سنڌي ۾ ٻيون به ڪيتريون ئي ننڍيون وڏيون چڪون هيون، پر سندس ترتيب ڏنل رومن سنڌي ۾ هڪ وڏي چُڪ، غلطي يا مسئلو اهڙو هئو، جنهن جي ڪري سندس ٺاهيل رومن سنڌي اسڪرپٽ اڳيان هلي يا وڌي نه سگھي ۽ سنڌي ماڻهن ان کي قبول نه ڪيو. حليم بروهي جي رومن سنڌي ۾ هڪ وڏي چُڪ اها هئي ته
ڌ لاءِ پنهنجي رومن سنڌي ۾ TH
يا THD ٽي ايڇ ڊي رکي هئائين
۽ ٻيو ته (ي) لاءِ رڳو E & EE مقرر ڪيائين، ان جي نتيجي ۾ حليم بروهيءَ جي رومن سنڌي ۾ سنڌ، سنڌي ۽ ڪراچي هيٺئين ريت لکي سگھجي پئي.
Sindh/Sinthd, Sindhi/Sinthdee, , Karachi/Kaarachee
ان کان سواءِ حليم بروهي پنهنجي رومن سنڌيءَ جي صورتخطي جي ڪجھ اکرن لاءِ هيڙيون ( ) ڏنگيون يا بريڪيٽون نشانيون هڻي ڇڏيون هيون، جنهن جي ڪري حليم بروهيءَ جي رومن سنڌي ۾ لفظَ يا جملا لَسي نموني يا رواني سان لکڻ ڏاڍو ڏکيو هو. اهي ئي ڪارڻ هئا جو جڏهن ”حليم بروهي جي رومن سنڌي“ ماڻهن ۾ پَرک لاءِ هيٺ لٿي ته سوڀاري نه ٿي سگهي ۽ سنڌي ماڻهن ان کي ڏکي لپي چئي ڪتب آڻڻ جي لائق ئي نه سمجھيو. ائين حليم بروهي جي رومن سنڌي اسڪرپٽ ۾ ٻيا به سنها ٿلها ڪيترائي مسئلا هئا، جنهن جي ڪري اها سنڌي ٻوليءَ جون پوري نموني سان گهرجون پوريون نه پئي ڪري سگهي، تنهنڪري چئي سگهجي ٿو ته حليم بروهي جي ترتيب ڏنل رومن سنڌي لپي هڪ اڻپوري لپي هئي.
ٻي ڳالھ اها ته حليم بروهي باقائدي رومن سنڌيءَ تي ڪو ڪمپوز ٿيل ڪتاب ڪونه ڇپرايو هو. ها حليم بروهي پنهنجي هٿ لکيل اکرن سان هڪ چوپڙي ضرور ڇپرائي هئي، جيڪڏهن ڪير ان هٿ لکيل چوپڙي کي ڪتاب چئي ٿو ته اها ان جي مرضي آهي.
زيردست بالادست
صدين کان غلاميءَ هئڻ سبب اسان بالادستن جا زيردست ٿي حڪم مڃڻ جا هيراڪ ٿي ويا آهيون ۽ پنهنجي آزاد سوچ تي عمل ڪرڻ جا اهل نه رهيا آهيون يا ائين کڻي چئجي ته Hierarchy جي نفسيات جا شڪار آهيون. 22 گريڊ وارو آفيسر 21 گريڊ واري کي، 21 گريڊ وارو وري پنهنجي ماتحت کي حڪم ڪري يا انهن کان به مٿاهين طاقت حڪم ڪري، پنهنجو حڪم لاڳو ڪري ته پوءِ اسان ان کي بنا ڪنهن چُون چران جي مڃي، ان تي عمل ڪيون ٿا. اسان کي هر حال ۾ مالڪ ۽ مالڪي کپي، باقي اسان پاڻ ڪجھ به نه آهيون، ٺليون دٻليءَ ۾ ٺڪريون آهيون. هي ساڳي ئي اندس رومن سنڌي، جيڪڏهن آمريڪا، برطانيا يا جرمني جو ڪو ٽرمپ اسان کي ٺاهي ڏي ها ته اسان جهٽ سان ان تي راضي ٿي وڃون ها، پر جي پاڻ ۾ ويهي گڏجي ٺاهينداسين تي ان تي راضي نه ٿينداسين. سکر وارو مثال اڳ ۾ ئي ڏئي آيو آهيان ته انگريزن طرفان سکر ۽ بکر ۾ ک لاءِ استعمال ڪيل ڊبل ڪي (KK) کي ته اسان مڃون ٿا ۽ سکر ۾ اڄ تائين ک لاءِ ڊبل ڪي ئي لکون ٿا. پر انڊس رومن سنڌي (ک) لاءِ ٺاهيل (ڪي ايڇ ايڇ) کي قبول ڪرڻ لاءِ راضي نٿا ٿيون.
ڻ جو اُچار يا آواز
ساڳي نموني محمد علي جناح جي جئين ته اصل ۾ ذات جناح نه پر جيڻا هئي، ان ڪري جيڻا جي (ڻ) لاءِ انگريز ڊبل اين (NN) ڪتب آڻيندا هئا ۽ جيڻا کي هنيئن (Jinnah) ڪري لکندا هئا ته جيئن ان مان ڻ جو آواز اچاري سگهجي، نه ته جناح لکڻ لاءِ ته هڪ اين (N) ئي ٺيڪ هئي. ساڳي ريت سنڌو رومن سنڌي الفابيٽ ۾ (ن) لاءِ اين (N) ۽ (ڻ) لاءِ ڊبل اين (NN) ٺاهي رکي آهي. پر اسان مان گهڻا الائي ڇو (ڻ) لاءِ ڊبل اين (NN) تي راضي ڪونه پيا ٿين. سنڌي دنيا جي واحد ٻولي آهي، جنهن ۾ اسين چار چوُسڻا ” آوازي تت“ سنڌي جي هنن اکرن (ڳ gg، ڄ jj ،ڏ dd ، ٻ bb) ۽ نوناسڪ يا نڪوان يا (وينجڻ) ( ڱ ngn، ڃ njn ) جي سنڌي آوازن کي اچاريون ٿا ۽ اسان سنڌي ئي رڳو اهي آواز ڪڍي سگهون ٿا. انهن آوازن جو جيڪڏهن سنڌيءَ ۾ صحيح اُچار نه ڪڍبو ته گهربل معنا نه ملندي. اهو ئي سبب آهي جو جڏهن ڪو ٻيو غير سنڌي يا نئون سنڌي، اهي چار چوسڻا آوازي تَتَ يعني ڳ ڄ، ڏ، ٻ، ۽ ڱ ۽ ڃ جا نوناسڪ آواز اچاريندو آهي ته اسان کي تڪڙو خبر پئجي ويندي آهي ته اهو شخص اهي آواز صحيح نموني سان نه پيو اُچاري. جيئن مان اڳواٽ ئي مٿي ذڪر ڪري آيو آهيان ته مسئلو رڳو خ ۽ ک جي آوازن ۾ فرق جو ڪونهي جو ٻنهي جي لاءِ اسين رومن سنڌي الفابيٽ ۾ ڪي ايڇ (KHH) رکي ڇڏيون ته مسئلو حل ٿي ويندو.

RS 198
اصل ۾ مسئلو هي آهي ته اسان ٿ، ٺ، چ. ڇ، گھ، ڳ، ڱ، غ، ر، ڙ، ڊ،ڌ،ڍ ۽ ڏ سميت ٻين سنڌي آوازن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ به اسان رومن سنڌي الفابيٽ تي راضي ڪو نه پيا ٿيون. هاڻي جيڪڏهن سنڌيءَ ٻوليءَ جي نئين ٺاهيل رومن صورتخطيءَ مان هيترا گهڻا آواز ڪڍي ڇڏيون ته پوءِ ڇا سنڌي ٻولي، سنڌي رهندي. اسان ب (B) ۽ ٻ (BB) جي بدرآن ٻنهي لاءِ (B) واپرايون پيا، ٿ، ۽ ٺ ٻنهي لاءِ رڳو (TH) پيا استعمال ڪيون، ائين ڪرڻ سان اڳتي هلي ڪجھ پيڙهين کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ مان اهي آواز ختم ٿي ويندا، ساڳي نموني ڏ، ڍ ، ڌ ۽ ڊ سڀني لاءِ رڳو (DH) ئي ڪتب آڻيندا رهياسين ته اڳتي هلي سنڌي ٻوليءَ جي انهن آوازن سميت ٻيا سڀئي چوسڻا اُچار يا آواز ۽ نوناسڪ اُچار يا آواز جن تي اسين فخر ٿا ڪيون ته دنيا ۾ اسان ئي واحد قوم آهيون، جيڪي اهي آواز سولائي سان اُچاري سگهون ٿا، سي سڀ ختم ٿي ويندا. اسان کي جيڪڏهن سنڌي ٻولي جي ٺيٺ آوازن لاءِ رومن سنڌي ۾ ٺاهيل اکر مڃڻا ئي ڪونه آهن ۽ انهن کي واهپي ۾ آڻڻو ئي ڪونهي ته پوءِ نيٺ رومن سنڌي لپي ٺاهڻ جي ضرورت ڪهڙي آهي. پوءِ ته اسان کي اردو يا هندي رومن لپي استعمال ڪرڻ گهرجي. اهو ئي سبب آهي جو رومن سنڌي لپيءَ تي گڏيل نموني راضي نه هئڻ سبب اسان جا گهڻا ئي نوجوان اردو يا هندي رومن لپيءَ ذريعي لکن پيا، ان نتيجو اهو نڪرندو جو اڳتي هلي سنڌي ٻولي ختم ٿي ويندي، ڇو جو هاڻي ٻولي اها ئي بچي سگهندي، جنهن جي رومن لپي هوندي. اڳتي هلي انهن ٻولين جن جون لپيون عربي فارسي آهن تن جي عربي فارسي لپين جو واهپو هوريا هوريان گهٽجندو ويندو ۽ انهن جي جاءِ تي رومن لپين جو واهپو وقت سان گڏ وڌندو ئي ويندو.
نيٺ رومن سنڌي ڇو ضروري آهي.
هن سڄي بحث کان پوءِ ڪي دوست هي سوال اُٿاري سگهن ٿا ته پوءِ نيٺ اسان کي رومن سنڌي لپي ٺاهڻ جي ضرورت ڪهڙي آهي، سٺو آهي ته عربي فارسي 52 اکري تي ئي ڪم هلايون. بلڪل جيڪڏهن آئون ان کي پنهنجي ذاتي حوالي سان ڏسان ته پوءِ مان به اهو ئي چوندس ته عربي فارسي 52 اکري صورتخطي ئي هلڻ گهرجي. ڇو جو مون سنڌي ان ۾ ئي پڙهي آهي ۽ مون کي انڊس (سنڌو) رومن سنڌي لپيءَ جي ڀيٽ ۾ 52 اکري عربي صورتخطيءَ ذريعي لکڻ ۽ پڙهڻ ۾ سولائي ٿئي ٿي. پر مسئلو هي آهي ته تاريخ جي جبر (ڏاڍ) جو بلڊوزر وري پنهنجي مرضي سان هلي ٿو، تاريخ جي ڏمر وارو اهو چرخو يا بلڊوزر ڏاڍو ظالم آهي، تاريخ جو اهو چرخو اهڙو ظالم آهي جو اهو ڪنهن تي به ڪهل ڪونه ٿو کائي. پهرين عالمگير جنگ ۾ ڪروڙين معصوم انسانن جو قتل ٿيو، 1947ع ۾ پنهنجا گهر گهاٽ، ڳوٺ، شهر، زمينون ۽ ماڳ ڪنهن ٿي ڇڏڻ چاهيا. ورهاڱي جا وڌ جن کي لڳا آهن تن کان پڇو يا انهن جون لکڻيون پڙهو ته انهن تاريخي جبر (ڏاڍ) تحت ڪهڙا ڪهڙا سور سَٺا آهن. ورهاڱي کان پوءِ هندستان ريفيوجيز اچي اسان وٽ لٿا، ان کان پوءِ سوويت يونين طرفان افغانستان ۾ گهڙي پوڻ ۽ افغانستان جي گهرو ويڙھ ۽ ڇڪتاڻ سبب 30 لک کان به مٿي افغان ريفيوجيز هتي اچي، اسان جي پرڳڻي جي ڊيموگرافي تبديل ڪري ڇڏي. ايتر حد تائين جو ڪن انگن اکرن موجب هاڻي اسان سنڌي پنهنجي سنڌ ۾ ئي ٿورائي ۾ اچي چڪا آهيون. مطلب ته ڄڻڪ ريڊ انڊين بڻجي چڪا آهيون. ڇا اسان اهو سڀ ڪجھ چاهيو پئي ته ائين ٿئي. ورهاڱي کان پهرين ته اسان جي اڳواڻن ۽ سرواڻن جي خواب خيال ۾ به نه هو ته ڪو صورتحال ائين ٿي ويندي، جئين اڄ آهي. ان زماني ۾ ته اهي هندو قوم ۽ مسلمان قوم جي ٻه قومي نظريئي ۾ ڦاٿل هئا.
اسٽيفن زويگ
اسٽيفن زويگ هڪ جرمن مالدار يهودي اديب هو، هن جون ڪئين نه ادبي لکڻيون وڪامنديون هيون ۽ سندس ڪتابن تي ڪيئن نه کيس وڏيون وڏيون رائلٽيون ملنديون هيون. ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ ڪيئن کيس پنهنجي وطن مان جلاوطن ٿي تڙجي نڪرڻو پيو هئو، ڪيئن سندس حالتون خراب ٿي ويون، ڪيئن نيٺ هن حالتن کان مايوس ٿي خودڪشي يا آتم گھات ڪئي هئي. اهو سڀ ڇا هو، اهو حالتن جو جبر يا ڏاڍ ئي ته هو. تاريخ جو جبر يا ڏاڍ چئبو ئي ان کي آهي، جنهن کي روڪي نه سگهجي يا ايندڙ وقت جو صحيح اندازو نه لڳائي سگهڻ سبب حالتن جي ڏاڍ جو شڪار ٿي وڃجي. بنگلا ديش هنن جي هٿن مان نڪري ويو، اوهان ڇا ٿا سمجهو ته جيڪڏهن هنن جي هٿ وس هجي ها ته هي بنگال کي ائين پنهنجي هٿن مان وڃڻ ڏين ها.
ڪوڊڪ ڪمپني
1998ع ۾ ڪوڊڪ ڪمپني جا سڄي دنيا ۾ هڪ لک ستر هزارن کان وڌيڪ ملازم هئا ۽ دنيا ۾ فوٽوز جي ڌنڌي سان لاڳاپيل پنجاسي سيڪڙو ڪاروبار تي هن ڪمپنيءَ جو قبضو هو، پر پوءِ اها ڪمپني فيل ٿي وئي، ڇو جو ڊجيٽل ڪيمرا مارڪيٽ ۾ اچي وئي، جنهن جي ڪري ڪوڊڪ جو ڪاروبار تباھ ٿي ويو. جڏهن ته ڊجيٽل ڪئيمرا 1972ع ڌاري ايجاد چڪي هئي. پر ڪوڊڪ ايندڙ وقت جو صحيح ڪاٿو لڳائي پاڻ ۾ تبديلون آڻيندي، پاڻ کي اَپ ڊيٽ نه ڪري سگهي، نه ته ان وٽ ڪجھ وقت هو ته اها پاڻ ۾ تبديليون آڻي، پاڻ کي ايندڙ زماني جي حالتن آهر تبديل ڪري پاڻ کي بچائي وٺي هئا، پر ائين نه ڪري سگهڻ تي، اها تاريخي عمل جو شڪار ٿي تباھ ٿي وئي. ڊرائيور ليس اليڪٽرڪ آٽونامس ڪارون، ٿري ڊي پرنٽرز، ڪوانٽم ڪمپيوٽرس ۽ هائر لوپ ٽيڪنالاجي، ڊرونز ۽ ٻيون اچڻ واريون نيون ٽيڪنالاجيون الائي ٻين ڪيترين ئي انهن سڀني انڊسٽريز کي تباھ ڪري ڇڏينديون، جيڪي ايندڙ وقت جي ساڃاھ يا ادراڪ ڪرڻ جون اهل ناهن ۽ پاڻ ۾ تبديلون آڻي اَپ ڊيٽ نٿيون ڪري سگهن. ٻيا به تاريخ جي ڏاڍ جا الائي ڪيترا واقعا آهن، جيڪي اسان جي اکين آڏو ٿيا آهن، پر انهن کي هتي ڳڻائي نٿو سگهان، ڇو جو نه ته ڳالهه موضوع کان هٽي ويندي. سڌي ڳالھ اها ته ويهين صديءَ ۾ ڪل نوَ هزار ٻوليون بچيون هيون، هاڻي اهي گهٽجي رڳو ڇهه هزار بچيون آهن ۽ انهن بچيل ٻولين مان به گهڻيون ئي ايندڙ ڪجهه ڏهاڪن ۾ ختم ٿي وينديون. ٿوري گهڻي فائدي ۾ وري به اهي ٻوليون رهنديون جن جون لپيون رومن لپيءَ ۾ به هونديون.
رومنائيزڊ سنڌي ايندڙ وقت جي سچائي
اڄڪلھ جيڪي سنڌي ٻوليءَ کي پنهنجي وجود جي حوالي سان خطرا آهن ۽ جهڙي نموني سان سنڌي ٻوليءَ جا لڳ ڀڳ سڀئي لفظ (ٻول) هاڻي واهپي مان نڪري ٻاهر ٿي چڪا آهن، جهڙي نموني سان اسان جا سنڌي، سنڌي ٻوليءَ جا ٻول وساري انهن جي جاءِ تي سئو سيڪڙو اردو (هندي، عربي، فارسي وغيره) لفظَ ڪتب پيا آڻين ۽ جهڙي نموني سان سنڌين جو سنڌي ٻولي سان ورتاءُ يا سلوڪ آهي ۽ جھڙي نموني سان سنڌين جي سنڌي ٻولي مان دلچسپي گهٽجندي پئي وڃي ۽ اسان جا سنڌي ڄاڻائي يا اڻڄائي مان، جنهن تيزي سان پنهنجي سنڌي ٻوليءَ ڇڏي رهيا آهن، جيڪڏهن سنڌي ٻولي انهن سڀني خطرن مان پاڻ کي بچائي نڪري ٿي اڇي ته پوءِ پڪ ڄاڻو رومن سنڌي ايندڙ وقت جي هڪ وڏي سچائي ٿي اڀري ايندي. پوءِ ڀلي اسين چئون يا نه چئون، اسين چاهيون يا نه چاهيون، اسان مان ڪير ان حقيقت کي مڃي يا نه مڃي، ان سان ڪو فرق نه پوندي. سچائي ته سچائي ئي رهندي، پوءِ ڀلي ڪير ان کي مڃي يا حقيقت جو انڪار ڪندي، ضد تي اڙيو رهي يا ايندڙ وقت جي گهرجن کي مرڳو سمجهي ئي نه سگهي. اسان جيڪڏهن تاريخ جا ورق اٿلايون ته پوءِ نظر اچي ٿو ته مولانا محمد علي جوهر، جنا ح جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو وڏو انسان ۽ اڳواڻ هو. مولانا جوهر ۽ سندس ساٿين کان غلطي اها ٿي جو اهي عالمي صورتحال جو صحيح اندازو نه لڳائي سگهيا ۽ پنهنجي وقت جي گهربل گهرجن کي سمجهي نه سگهيا. پر مولانا جي ڀيٽ ۾ جناح ان دور ۾ دنيا جي عالمي مرڪز يعني لنڊن ۾ تعليم پرائڻ سبب عالمي صورتحال کي وڌيڪ سٺي نموني ڄاتو پئي، تنهنڪري ان خلافت تحريڪ جي مخالفت ڪئي. تنهنڪري تاريخ فيصلو جناح جي حق ۾ ڏنو.
ائين ئي رومن لپي ايندڙ وقت جي حقيقت يا سچائي آهي ۽ اسان جي چاهڻ يا نه چاهڻ جي باوجود به اڳتي هلي لازمي طور تي ان کي پنهنجو سڪو هلائڻو آهي. هندي (اردو) اڳم ئي رومن لپيءَ تي اچي چڪي آهي ۽ جئين جئين انهن ٻولين وارن جون اکيون ۽ هٿ، سندن رومن لپين تي هِرندا ويندا، تيئن تئين انهن ٻولين جو واهپو رومن لپيءَ ۾ وڌندو ويندو. سنڌي محقق سراج الحق موجب موهن جي ڌڙي کان وٺي اڄ تائين ڪيترائي ڀيرا سنڌيءَ ٻوليءَ جي صورتخطي تبديل ٿيندي آئي آهي. شايد اها ست ڀيرا تبديل ٿي آهي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ جيڪا پهريون صورتخطي ٺاهي ويئي هئي، اها اڄ ڏينهن تائين دنيا جي ٻولين جا ماهر پڙهي نه سگهيا آهن.
مختلف سنڌي لپيون
ملطب ته سنڌي لکڻ ۽ پڙهڻ لاءِ لپيون مختلف وقتن تي تبديل ٿينديون آيون آهن ۽ ڪنهن جي چاهڻ يا نه چاهڻ جون خواهشون هئڻ جي باوجود به وقت ۽ حالتن جي گهرجن ۽ جبر يا ڏاڍ تحت اڳتي به ٻين ٻولين جي لپين وانگر سنڌي ٻوليءَ جي لپي ۾ به ڦيرڦار ايندي رهندي. اوهان کي هي پڙهي جيڪر حيراني ٿئي ته دودي چنيسر جو اصل داستان خدا آبادي سنڌي (واڻڪي) اسڪرپٽ ۾ لکيل آهي، جنهن کي اڄ اسين پڙهي به نٿا سگهون. محمود عزنويءَ جي زماني ۾ جڏهن البيروني سنڌ آيو هو ته هُن ڏٺو ته ان زماني ۾ سنڌي، ارڌانيگري (Ardhanagari)، سينڌو (Saindhu) ۽ مالواري (Malwari) لپين ۾ لکجي ۽ پڙهجي رهي هئي، جنهن جو ذڪر البيروني پنهنجي ڪتاب ۾ ڪيو آهي. سامي جا سلوڪ به اصل ۾ ديوناگري ۽ گرمکي سنڌي لپيءَ ۾ لکيل آهن. جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي ته ان وقت سنڌي مختلف لپين ۾ لکجي رهي هئي. ٽالپر حاڪمن جي دفتري زبان فارسي هئي. باقي سنڌ ۾ عام طور تي خدا آبادي (ديوناگري، خدا آبادي لپي جي سڌريل شڪل آهي) ۽ ابو الحسن جي اڻپوري عربي فارسي لپي استعمال ٿيندي هئي.
عربي فارسي سنڌي لپيءَ جا مونجهارا
سنڌي جي هاڻوڪي عربي فارسي واري گاڏڙ ٻاونجهائي صورتخطيءَ ۾ 72 ٽٻڪا يا نقطا آهن. هاڻوڪي لپي ۾ ب ٻ ڀ ٽ ٿ ٽ ٺ ث پ يا ڏ ڍ ڊ ڌ هڪ ئي شڪل ۾ رڳو نقطن جي فرق سان آوازن ۾ تمام وڏو فرق آهي. جيڪڏهن آوازن جي فرق مطابق نشانين ۾ به فرق هجي ته ٻارن جي ٻولي جي لکڻ، پڙهڻ ۽ سکڻ جي رفتار وڌي سگهي ٿي ۽ ٻولي به ترقي ڪندي. اسان جي هن گاڏڙ عربي فارسي 52 اکري لپيءَ سان ٻيا به ڪيترائي مسئلا آهن، مثال طور سنڌي هڪ لسي يعني monotone لينگويج آهي. عام ماڻهو هه ۽ ح، ڪ ۽ ق، ت ۽ ط، ذ، ز، ض، ظ ۾ ڳالهائڻ مهل وقت فرق نٿو رکي، پر عربي جي ڪري اهي واڌو اکر به عربي فارسي ٻاونجهائي اکري ۾ اچي ويا آهن. ان کان سواءِ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ٺاهيل هن عربي فارسي صورتخطيءَ ۾ وسڳرن جو قاعدو يا سرشتو ئي مقرر ڪيل ڪونهي. ٿلهي ليکي وسرڳا اکر انهن کي چئبو آهي جن اکرن سان ھ يا ٽٻڪا هڻي ٻولي لاءِ وڌيڪ گهربل آواز ٺاهي سگهبا آهن. مثال طور جڏهن ب کي ھ هڻڻ سان بھ جو آواز ڪڍي سگهجي ٿو ته پوءِ نيٺ ب کي واڌو ٽي نقطا هڻي اجايو ڀ جي الڳ اکر جي ڪهڙي ضرورت آهي. ج کي ھ هڻي جھ جو آواز ڪڍي سگهجي ٿو ته پوءِ نيٺ الڳ جھ کي جي اکر کي صورتخطيءَ ۾ رکڻ جي ڪهڙي آهي. ساڳي نموني گ سان ھ ملائي گھ، ف سان ھ ملائي ڦ، د سان ھ ملائي ڌ جو آواز ڪڍي سگهجي ٿو ته پوءِ نيٺ ايترا اجايا واڌو اکر صورتخطيءَ ۾ رکڻ جو فائدو ڪهڙو آهي. اهڙي منجهيل صورتخطي هئڻ سبب ٻين ٻولين وارا ته سنڌي ڇا سکندا، اسان جي پنهنجي سنڌي ٻارن کي به سنڌي سکڻ ۾ وڏي ڏکيائي اچي ٿي. ان جي ڀيٽ ۾ سنڌو رومن سنڌي هر اهو ماڻهو سولائي سان سکي، لکي ۽ پڙهي سهگي ٿو، جنهن کي اي بي سي اچي ٿي.
دنيا جي ٻولين جي رومنائيزيشن
ڪوريا وارن پنهنجي ٻولي کي اڳوڻي هَان گل لپي تي قائم رکندي رومن لپيءَ تي به آڻي ڇڏيو آهي. ترڪي وارا مصطفا ڪمال اتاترڪ جي دور کان ئي ترڪي ٻولي لاءِ ماڊيفائيڊ عربي اسڪرپٽ جي جاءِ تي ليٽن اسڪرپٽ (سريليڪ) آڻي چڪا آهن. جاپانين به پنهنجي ٻولي کي هڪ کان وڌيڪ لپين تي آڻي ڇڏيو آهي، ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ سنگاپور وارن پنهنجون ٻوليون، جيڪي جاوي (ماڊيفائيد عربي صورتخطي) تي لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن کان لکيون ۽ پڙهيون پئي ويون کي ڦيرائي پنهنجي ٻولين کي رومن اسڪرپٽ تي آڻي ڇڏيو آهي ۽ برونائي رومن لپي کي پنهنجي ملڪ جي ڪو آفيشيل اسڪرپٽ بڻائي ڇڏيو آهي. ويٽنام وارا به هاڻ رومن ويٽنامي ۾ لکڻ ۽ پڙهن ٿا.
سربيا وارن به سربين ٻوليءَ کي جيڪا اڳ ۾ жаба تي لکي ويندي هئي، وقت ۽ هوائن جي رخ کي ڏسندي ۽ پنهنجي گهرجن کي نظر ۾ رکندي، پنهنجي لاءِ سٺو اهو ئي ڀانئيو ته سربين ٻوليءَ کي انگريزي صورتخطيءَ ذريعي لکجندڙ ‍Zaba رومن لپيءَ تي آڻڻ گهرجي، تنهنڪري انهن سربين ٻوليءَ کي ”زابا رومن لپي“ تي آڻي ڇڏيو آهي. هاڻي سربين ٻوليءَ زابا رومن لپي ۽ اڳوڻي سِرلِڪ اسڪرپٽ واري жаба ٻنهي تي لکجي رهي آهي.
آخر ڪا ته ڳالهه آهي جو دنيا جون هي سڀ برڙباڪاس قومون پنهنجي ٻولين جي رومنائيزيشن پيون ڪن. ان حوالي اسين دنيا جي قومن جي قطار ۾ ڪٿي بيٺا آهيون. نيٺ اسان به هن دنيا ۾ ئي رهون ٿا ۽ اسان کي به هن دنيا سان گڏ هلڻو آهي يا نه. انٽرنيٽ ۽ سمارٽ موبائل فون اچڻ کان پوءِ ٻولين جي رومنائزيشن جي اهميت وڌي وئي آهي. دنيا جون قومون ان ڳالهه کي سمجهندي پنهنجين ٻولين کي تيزي سان رومانائيزڊ ڪري رهيون آهن. اسان به جيترو جلدي ان حقيقت يا سچائي کي مڃي وٺون ته اوترو ئي اسان کي فائدو ٿيندو. ڇو جو پُلين جي هيٺان اڳم ئي گهڻو پاڻي گذري چڪو آهي ۽ ان حوالي سان اسان وٽ وقت صفا ٿورو بچيو آهي. جيڪڏهن سنڌي ٻوليءَ جي هاڻي رومانئيزيشن نٿا ڪيون ته پوءِ اڳتي هلي سنڌي ٻوليءَ جي رومنائيزيشن ڪرڻ جو سنڌي ٻوليءَ کي ڪو به فائدو نه ٿيندو. (ف. س)

Read more about Romanzied Sindhi >> Indus Roman Sindhi Scriptيا

هندو معنا سنڌي

لفظ هندو (Hindu) نه ته سنسڪرت جو لفظ آهي ۽ نه ئي ڀارت ۽ پاڪستان جي ڪنهن ٻوليءَ ۾ اهو لفظ آهي. هندو ڪنهن مذهب يا ڌرم جو نالو ناهي. ڇو جو ڪنهن به پراڻي ويد ۾ لفظ ”هندو“ جو ڪو ذڪر ئي ٿيل ناهي. سنسڪرت ۾ سنڌو ندي جي لاءِ ”سنڌو“ لفظ آهي. فارسي (پارسي) زبان ۾ لفظن جي شروع ۾ اکر ”س“ کي ”هه“ سان بدلائڻ جو لاڙو رهيو آهي. تاريخدانن پهريون دفعو لفظ ”هندو“ سنڌو دريا جي لاءِ ڪتب آندو. زنداوستا ۾ به ان کي هندو دريا سڏيو ويو آهي ۽ ان جي ڪناري تي رهڻ وارن کي به سنڌي جي بدرآن ”هندو“ سڏيو ويو آهي.
517 قبل مسيح ۾ جڏهن فارس جي شاهه دارا (داريوس) اول جڏهن پنهنجي سلطنت سنڌو دريا تائين پهچائي ورتي ته سنڌ رهاڪو به ان جي فوج ۾ ڀرتي ٿي ويا، جن کي اهي ”هندو“ چوندا هئا. ان کان پوءِ يونانين ۽ آرمينيائي تاريخدانن پڻ اهو اُچار جيئن جو تيئن ئي رکيو. ٿر جي پار واري علائقي کي ڀارت چيو ويندو هو.
ويدن جي مڃڻ وارن کي ڪڏهن به هندو نه سڏيو ويو آهي. انهن کي سنتنا ڌرما سڏيو ويو آهي. ڇو جو هندو رڳو سنڌو دريا جي ڪناري رهڻ وارا سڏيو ويندو هئا.

سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ختم ويل اُچار

حليم بروهي ڪاوش ۾ لکيل پنهنجي هڪ ڪالم ۾ ڪجهه تاريخي حوالن سان لکيو هو ته سنڌي ٻولي ۾ هڪ آواز يا اُچار اهڙو به هو، جيڪو ڇ، ش، چ کي ملائي ڪڍيو ويندو هو. پر انگريزين جي دور ۾ عربي فارسي لپيءَ ۾ ان آواز لاءِ ڪو اکر ٺاهي نه رکيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو اهو آواز يا اُچار سنڌي ٻولي مان ختم ٿي ويو. پر اڃان به ڪجهه ٺيٺ بروهي يا براهوڪي ٻولي ڳالهائڻ وارا اهو آواز اچاري سگهن ٿا. پر سنڌي ٻوليءَ مان اهو آواز بلڪل ختم ٿي ويو آهي.

سوچون هڪ سچار جون – نجم عباسي

چون ٿا ته رسول صلعم خدا سان آسمان تي ملڻ ويو۔ حقيقت ۾ نه ست آسمان آهن ۽ نه ئي اتي ڪو موجود آهي۔ پوءِ هو ڪنهن سان ملڻ ويا ۽ ڪٿي ويا؟ چيو وڃي ٿو ته خدا هر هنڌ موجود آهي ۽ انسان کي سندس شهه رڳ کان به ويجهو آهي۔ پوء سوال ٿو اٿي ته ڪنهن مخصوص جگهه تي، ڪنهن هستي سان وڃي ملڻ جو مطلب ڇا ٿيو؟ هي ته سنئون سڌو تضاد آهي۔ خاص ڳالهه هي آهي ته ٻئي ڪنهن انسان هنن کي براق تي چڙهي آسمان طرف روانو ٿيندي يا ويندي نه ڏٺو۔
جيڪڏهن حضور جن پاڻ ائين چيو آهي ته ان جي معنا ٿي ته هنن اهڙي قسم جو ڪو خواب ڏٺو هو۔
ڪتاب ” سوچون هڪ سچار جون“ (نجم عباسي)

Courtesy: مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

فيسبوڪ ۾ سنڌي ڪيئن شامل ڪرائجي؟

مُنهنجي سنڌ سا سڄڻئو!
توهان فيسبوڪ تي تمام گھڻو وقت گُذاريو پيا، توهان جون سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل تحريرون وڏي اهميت رکن ٿيون، ڇا توهان نٿا چاهيو ته اُهي تحريرون ٻين ٻولين وارا پنهنجين ٻولين ۾ پڙهي سگھن ؟
ڇا توهان نٿا چاهيو ته سنڌي ٻولي گوگل کان پوءِ فيسبوڪ جي سرشتي ۾ به شامل ٿئي ؟
ته پوءِ مُنهنجي سنڌ جا سڄڻئو! اڄ توهان کي ٻُڌائيندو هلان ته فيسبوڪ ۾ به سنڌي شامل ڪرائي سگھجي ٿِي، پر اُن جو طريقيڪار ٿورو مختلف آهي.
توهانجا فيسبوڪ جي بانيءَ کي لکيل خط پهتا ته هوندا ته پر توهان پاڻ سوچيو! اسانجي سنڌ جو وزيرِ صحت اسانجا خط نٿو پڙهي ته هيڏي وڏي سوشل فورم جو بانِي ”مارڪ زڪربرگ“ توهانجي ۽ اسانجي خطن کي اهميت ڪيئن ڏيندو؟
ساٿيو! دُنيا جا ٻيا مُلڪ ٽيڪنالاجيءَ جِي ڊوڙ ۾ تمام گھڻو اڳتي نِڪري ويا آهن ۽ اسان سنڌين هاڻ اَکَ پَٽِي آهي، پر اک کُلڻ کان پوءِ به اسان ”اديب“ ۽ ”بي_ادب“ جا ٺپا لڳائي رهيا آهيون، بيشڪ ”ادب“ اسانجي ثقافت جو حصو آهي پر هاڻ اسانکي ”ٽيڪنالاجي“ جو سهارو وٺڻو پوندو ۽ ثقافت ۾ نواڻ آڻڻي پوندِي.
بهرحال! ڳالهيون کوڙ آهن.. مقصد جِي ڳالهه هِي آهي ته فيسبوڪ تي اسان پنهنجي ٻوليءَ کي شامل ڪرڻ لاءِ فيسبوڪ انتظاميه کي درخواستون ڪريون.
توهان کي ڪرڻو هيئن آهي ته هيٺ ڏِنل لِنڪ ڪلڪ ڪريو، جنهن ۾ ”Request a new language“ جو باڪس آهي.
توهان پهرين خاني ۾ انگريزيءَ ۾ Sindhi لکو ۽ ٻئين خاني ۾ سنڌي شامل ڪرڻ جا سبب بيان ڪريو ۽ پوءِ Send جي بٽڻ تي ڪلڪ ڪريو..
ائين ڪرڻ سان توهانجو پيغام فيسبوڪ انتظاميه وٽ پهچي ويندو.. جيڪڏهن هڪ لک سنڌي ائين ئي ٻولي شامل ڪرڻ لاءِ درخواستون موڪلين ته فيسبوڪ به پنهنجي سرشتي ۾ اسانجي ٻوليءَ کي شامل ڪري ڇڏيندو. لِنڪ هِي آهي.
https://web.facebook.com/help/contact/106059432853074
ياد رکو!! ٻوليءَ جي ٽيگ ۾ Sindhi لکڻو آهي، ڇوته گوگل به پنهنجي سرشتي ۾ انگريزي لفظ Sindhi ئي لکيو آهي.
۽ سبب انگريزيءَ ۾ ڄاڻائڻو آهي. ۽ اِهو ٻُڌائڻو آهي ته اسانجي ٻولي دُنيا جي کوڙ سارن ۾ مُلڪن ۾ ڳالهائي وڃي ٿِي.. (فيسبوڪ انتظاميا سنڌي فلحال ڪانه ٿِي سمجھي)

نوٽ: مٿيون مواد فيس بڪ تان ورتل آهي،
Courtesy: Social media

ٺڳيءَ جو ٺاھہ

اسان جي ملڪ ۾ منافقن جي ڪمي ڪونهي ، ڏينهن جو جن جي هٿن ۾ مذهب جو جهنڊو هوندو آهي رات جو انهن جي هٿ ۾ جام هوندو آهي ۽ جيڪي ڪامريڊ پاڻ کي مارڪسٽ سڏائيندي نہ ڍاپندا آهن ، سي ٽيليويزن جي نعتيہ مشاعرن ۾ نعت پڙهندي نظر ايندا آهن.
اسان جي ملڪ ۾ ڪميونسٽ ، ڪميونسٽ نہ آهي، اسان جي ملڪ ۾ ديندار ، ديندار نہ آهي، ٻئي منافق آهن، اسين سڀئي بزدل آهيون ۽ پنهنجي بزدليءَ جو علاج ڳولي رهيا آهيون.
امر جليل
ٺڳيءَ جو ٺاھہ

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي.

Amar Jaleel

”مان نماز پڙهان ٿو يا نٿو پڙهان. روزا رکان ٿو يا نٿو رکان. اهو منهنجو ۽ منهنجي مولا جي وچ جو معاملو آهي. پر اسان جي تنگ نظر ۽ تنگ دل معاشري ۾ اهو معاملو ايمان ۽ عقيدت جي ٺيڪيدارن پنهنجي هٿن ۾ کڻي ورتو آهي. هاڻي هي فيصلو ڪندا ته مان جنتي آهيان يا جهنمي، متقي ۽ ڪافر هئڻ جو فيصلو به هي ڪندا. مفتين ۽ مولوين جي معاشري ۾ مان اوپرو آهيان. نه هو مون کي قبول ڪندا ۽ نه مان هنن کي قبول ڪندس.“ امر جليل
In Romanized Sindhi
“Maan nimaaz parrhaan tho yaa na tho parrhaan. Roza rakhhan tho yaa na tho rakhhan. Iho munhinjo aein munhinjay mola jo muaamilo aahay. Par asaan jay tang nazar aein tang dil muashiray mein iho muamilo eeman aein aqeedat jay thhikaydaran panhinjay hathan mein khhanni warto aahay. Hannay he  fayslio kanda ta maan janati aahyaan yaa jahnami, Mutaqi aein kaafir, huann jo faysilo bu he kanda. Mutaqiyen aein molviyn jay muashiray mein maan opro aahyaan. Na hoo moon khhay qabool kanda aein na maan hinan khhay qabool kandus. ~ Amar Jaleel

To See Roman Sindhi Alphabet, please click Here

Courtesy: Above paragraph of Amar Jaleel is adopted from facebook

From the treasure of Shah Abdul Latif’s poetry

Ever Serve the Sea , Where there is Endless water flows
سَئين وَهَن سِيرَ ۾، ماڻِڪَ، موتِي، لالَ؛
And in its current there flows thousands of Pearls and other precious things
جي ماسو جُڙيئِي مالَ، ته پُوڄارا! پُرِ ٿِئين.
If you got only a Tiny part of it , O,Priest , your will be the wealthiest one

Poetry by: Shah Abdul Latif
Translation by Ibrahim Saleh Mohammad
Courtesy: via Facebook

سنڌ ۾ هندن خلاف ڪا به نفرت ڪونه آهي

سنڌ جي هندن ۾ ذات پات وارو ويڇو نظر ئي ڪو نه ٿو اچي، جيڪو ٻئي هنڌ بدرجه اتم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ هندن خلاف ڪا به نفرت ڪونه آهي. کين گهڻي مذهبي آزادي آهي. سنڌ جي حڪمرانن جو هندن تي گهڻو ويساهه آهي ۽ هندو اهم سرڪاري عهدن تي مقررٿيل آهن. مسلمانن ۾ شيعي سني فرقي ۾ ڪو به متڀيد ڪو نه آهي ۽ سڀئي ميٺ محبت سان گذارين ٿا. – ڪئپٽن مڪمرڊو

نوٽ: ڪئپٽن مڪمرڊو جي سنڌ بابت هيءَ معلومات برطانيه ۽ آئرلينڊ جي رايل ايشياٽڪ سوسائٽي 1834ع جي جلد I ڀاڱي II ۾ ڇپي هئي.

ريفرينس؛ سُکاري سنڌ ڏکارا ماڻهو، ليکڪ؛ جيمس مئڪمرڊو، سنڌيڪار؛ عطا محمد ڀنڀرو
Source: http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=160

پنهنجو اچڻ!

حليم بروهي

جيڪي ڪجهه سنڌ صوبي ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهن پنهنجين ذاتين جي باري ۾ لکيو آهي، سو اوهان غور سان پڙهو، هڪ ڀيرو نه، بلڪه هزار ڀيرا ۽ اوهان محسوس ڪندا ته اوهان جي ذهن ۾ نئين سنڌ صوبي
جي هڪ عاليشان ”مختصر تواريخ“ ٺهي ويندي. اهڙي عاليشان جيڪا قابلِ اعتبار ۽ قابلِ اعتماد هوندي. اڳي مان انڌو هوس تنهن ڪري سنڌي اخبارون نه پڙهندو هوس ۽ اڳي مان ٻوڙو هوس تنهن ڪري سنڌي ماڻهن جو ڳالهائڻ نه ٻڌندو هوس. ٽي چار مهينا ٿيا آهن، جو مون کي اخبارن مان ڄاڻ پئي آهي ته هر هڪ سنڌي پنهنجو پاڻ ۾ هڪ ”مختصر تواريخ“ آهي جو هنن مان هر هڪ ڄاڻي ٿو ته سندس وڏا ۽ انهن جا به وڏا ۽ انهن وڏن جا به وڏا سنڌ ۾ ڪٿان آيا هئا. سنڌين جي انهيءَ جوڙيل سندن ذاتين جي ”مختصر تواريخ“ جي اوهان چاهيو ته فقط هڪ سٽ ۾ لکي سگهو ٿا ۽ اها جادوئي سٽ آهي ته ”سنڌ صوبي ۾ رهندڙ موجود سڀئي سنڌي يا غير سنڌي ذاتيون سنڌ صوبي ۾ عربستان مان آيون آهن.“ سنڌ صوبي ۾ رهندڙ ڪا هڪڙي به سنڌي يا غير سنڌي ذات دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ مان نه آئي آهي. هر هڪ ذات سعودي عرب ۽ عربستان ۾ لائين ۾ بيٺل هئي. سنڌ صوبي ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ته جيئن اڳئين لائين سنڌ ۾ داخل ٿئي ته پوءِ هو به داخل ٿئي. اها مون ڪئي آهي. ”تمهيد“ جنهن کي اوهان ”ديباچو“ يا ”ٻه اکر“ به چئي سگهو ٿا. هاڻ ٿو ٻڌايان ته مان سنڌ ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهن جي پنهنجي زباني سندن ذاتين جي ”مختصر تواريخ“ جا پڙهي، هو پاڻ به خوش ٿيندا ۽ اوهان به گد گد ٿيندا.


اوهان هندن جو ڌرمي ڪتاب ارٿ شاستر پڙهيو آهي؟ ضرور پڙهيو هوندو، جو اوهان پڙهاڪو مشهور آهيو. مون ان جون ٻه چار پئراز پڙهيون هيون. پهرين ڪجهه نه هو، چوڌاري دونهاٽيل هو، ڪو به رنگ نه هو، ڪجهه اهڙي نموني جي شروعات هئي انهن پيراز جي، جيڪي مون پڙهيون. اهو ڪتاب منهنجو دوست مير مظفر ٽالپر ڪئناڊا کڻي ويو، پر اها هڪ سٽ مون لاءِ، اوهان لاءِ ۽ سنڌ جي مختصر تواريخ لاءِ ڪافي آهي. سنڌ ۾ ڪجهه نه هو. بلڪل خالي هئي، نه ڪو پکي هو، نه ڪو جانور هو، نه ڪو ماڻهو هو، نه ڪو جيت هو، مطلب ته ڪجهه نه هو، ڇو؟ ڇو ته دنيا سڄي ۾ جيڪي به ماڻهو جيت پکي هئا، سي سڀيئي عربستان ۾ گڏ ٿيل هئا ۽ لائينون لڳائي رهيا هئا سنڌ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ. سو سنڌ بلڪل خالي هئي، ڳالهه ته ڊگهي ٿي ويندي، پر لکڻ به ضروري آهي جو آخر مان به ته ليکڪ آهيان. دنيا ۾ جيڪي به سنڌي هئا، سي سڀيئي عربستان ۾ گڏ ٿي بس فقط سنڌ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ آتا هئا. ڪمال هي به آهي ته عربستان ۾ عرب به نه هئا، جيڪي انهن گڏ ٿيل سنڌين کي سمجهائين ته عربي ۾ گ ناهي، تنهن ڪري ذات منگي ٺيڪ طرح لکو، عربي ۾ ڙ به ناهي سو ابڙو
به خيال سان لکو ۽ عربي ۾ چ به ناهي، سو چچ نامي جي ڳالهه متان ڪريو. پر اهي ڳالهيون اجايون آهن، ڇو ته سنڌين مطابق دنيا ۾ سڀ کان پهرين ٻولي سنڌي ٺهي هئي، جا عربستان ۾ گڏ ٿيل سنڌي پاڻ ۾ ڳالهائيندا هئا ۽ ان وقت تائين عربي، بلوچي، بروهي، پشتو، گجراتي، مارواڙي وغيره ايجاد نه ٿيون هيون، جو اڃان سنڌ جا محقق سنڌ ۾ نه پهتا هئا.


هي ته هئا دنيا، جهان ۽ ڪائنات جي ماضي، حال ۽ مستقبل جا سنڌي جيڪي عربستان ۾ گڏ ٿيل ان گهڙيءَ جو انتظار ڪري رهيا هئا ته عربستان جا دروازا کلن ته سڄي دنيا ۾ پکڙجي وڃن ۽ علم، ادب، ٻولي، سائنس، آسمان، چنڊ، تارن ۽ ڪائنات تي تحقيقات ڪري وڏا سائنسي ڪتاب لکن. ان زماني ۾ ڏکڻ ايشيا (هندستان، مهاڀارت) جو ڪهڙو حال هو؟ ڇو ته دنيا جا سڀئي سنڌي عربستان ۾ هئا، تنهن ڪري ڏکڻ ايشيا بلڪل اهڙو پوٺو هو،
جنهن ۾ نه ڪو ماڻهو هو، نه ڪو ڇيڻو هو، نه ڪو ٻڪر هو، نه ڪا رڍ هئي. مطلب ته بلڪل خالي هو. اوچتو جو عربستان جا دڳ کولي قدرت سنڌين کي چيو ته ”سڄي هندستان بلڪه دنيا ۾ پکڙجي وڃو ۽ سائنس کي ترقي وٺايو. سو هڙئي سنڌي
هندستان ۾ پکڙجي ويا. اهو معجزو هو جو جن کي عربي ٻولي جي هڪ سٽ جي معنيٰ به نه ايندي هئي سي عربي ڪتابن جا سنڌي ۾ ترجما ائين پڙهي ويا، جيئن انهن ترجمن ۾ ڪا خامي يا نقص جو سوال ئي نه هو. بس، بس ثابت ٿي ويو ته سڄي هندستان بلڪه ڪائنات ۾ سڀ کان پهرين سنڌي ماڻهو ڇائنجي ويا. اهي سڀئي ماڻهو عرب نسل سڏائڻ لڳا آهن ۽ پوءِ به چوندا آهن ته ”اسان سنڌي آهيون.“ چئو ته عرب آهيون ۽ هتان نڪرو ٻاهر، يا چئو ته سنڌي آهيون. مان سمجهي نٿو سگهان ته اوهان کي سچ ڳالهائڻ ۽ سچ مڃڻ ڇو نه ٿو اچي؟ منهنجو پيءُ بروهي هو، منهنجي ماءُ سومري هئي، منهنجو نانو عبدالله خان سومرو خيرپور ناٿن
شاهه کان اچي حيدرآباد ۾ الهندي ڪچي ۾ سيٽل ٿيو هو، جنهن کي اڄ گاڏي کاتو چوندا آهن. ڪنهن زماني ۾ حيدرآباد ۾ سنڌ هوٽل کان وڏي هوٽل سنڌ زميندار هئي جيڪا منهنجي وڏي مامي محمد حسن جي هئي. منهنجو ٻيو مامو الله ڏتو سومرو هوٽل فاران جو مالڪ هو. هاڻ سندس پٽ اختر آهي، جيڪو منهنجو ماروٽ آهي. سنڌي سفرناما لکندڙ الطاف شيخ منهنجي ماروٽ جو پٽ آهي، سو مان آهيان بروهي ۽ امان هئي سومري. جيڪڏهن اوهان جي ماءُ پيءُ مان ڪو هڪڙو سومرو ۽
ٻيو بروهي آهي ته بيشڪ مون سان بحث ڪريو، نه ته پنهنجو وات رکو بند.


پوءِ هندستان ۾ اهي هندو ڪٿان آيا، جن تي هر هفتي هر ڏهاڙي افغانستان مان ڪڏهن ڪو خلجي، ڪڏهن ڪو غزني، ته ڪڏهن ڪو غزنوي حملو ڪري ايندو هو؟ انهن سنڌين ان زماني ۾ عربستان ۾ ڇا پئي ڪيو؟ ڪهڙن بروهين آسمان ۾ اسپٽنگ ڇڏيا آهن جو بروهي اڄ به فخر ڪن؟ ڪهڙن چنڊ تي ماڻهو لاٿا آهن، ڪهڙن نيوٽن جي لاز آف موشنس ۾ هڪڙو به واڌارو ڪيو آهي جو آپي کان ٻاهر نڪرندا وڃن؟ چار اکر سنڌيءَ جا لکي ۽ پڙهي پاڻ کي آسماني مخلوق سمجهڻ اوهان کي انهن چمچن سيکاريو آهي، جيڪي اسٽيج تي چڙهي ائين ڳالهائيندا آهن، جيئن ڄاڻ هو جيوپيٽر ۽ مارس تي پهتا؟ پهرين ٻه چار ٻوليون ڄاڻو، پوءِ ڏسو ته جيڪي ترجما پڙهندا آهيو، سي سڌا آهن يا آڏا ابتا آهن. جنهن پني تي مان پيو لکان ۽ جيڪي پنا اوهان خراب ڪندا آهيو، سي ڇا اوهان ٺاهيا هئا؟ اوهان کي اچي ڇا ٿو ۽ اوهان ڪيو ڇا آهي جو پدرم بادشاهه بود چئي پراوا پنا به خراب پيا ڪريو؟ مون کي پاڻ کان گهٽ يا پنهنجي برابر نه سمجهجو. منهنجا افعال بڇڙا رهيا آهن، پر مون جيڪي ڪم ڪري ڇڏيا آهن، سي اوهان کي ماٺ ڪرائڻ لاءِ ڪافي آهن.

هندستان جو رهاڪو هندو نه سڏبو ته ڇا افغان سڏبو؟ عربستان جو رهاڪو عرب نه سڏبو ته ڇا بنگالي سڏبو؟ توهان کي ڇو دشمني آهي نالن سان، ناتن سان، عادتن سان، ذهنيتن سان، متن سان، ڌرمن سان، مذهبن سان، پيار محبت سان؟ مان مسلمان آهيان، پر مان ڪنهن به غير مسلمان کي زبردستي مسلمان نه ڪندس؟

Assan Teray Peechay Deen Tay Emaan Chhaddhiya – Manjhi Faqeer

اسان تيري پيڇي دِين تي ايمان ڇڏيا
اساں تیرے پچھے دین تے ایمان چھڈیا
تم حیا اور شریعت کی بات کرتے ہو
ہم نے ننگے جسموں کو ملبوس حیا دیکھا ہے
ہم نے دیکھے ہیں، احرام میں چھپے ہزاروں ابلیس
ہم نے مے خانے میں سو بار خدا دیکھا ہے
اساں تیرے پچھے
چھڈیا مندر تے مسیتاں، دو جہاں چھڈیا
اساں غازہ تیرا ویکھ کے نمازاں چھڈیاں
اساں چہرہ تیرا ویکھ کے قرآن چھڈیا
سانوں او ہو رب چنگا جھیڑا دسےبول کے
اوس رب کولوں کی لینا جھیڑا مارے رول کے
جھوٹے کوڑے رب کولوں آناں جاناں چھڈیا
ناتا نہیا والا نیناں نال جھوڑنا
نا میں دوزخ وڑدا او جنت جاناں چھڈیا
اساں تیرے پچھے دین تے ایمان چھڈیا

Courtesy: Youtube

Abdul Wahid Aresar’s lecture on “Ideology of G. M. Syed and Role of National Movement”

Abdul Wahid Aresar’s lecture on “Ideology of G. M. Syed and Role of National Movement” at lecture program was held on 13 July 2006 held at District Dokri

Courtesy: YouTube

Hashu Kewalramani حشو ڪيولراماڻي

مدد علي سنڌي

1986 ۾ ھري موٽواڻي سنڌ ۾ پهريون ڀيرو آيو۔ ان وقت حشو جئيرو هو۔ مون کانئس حشو جو حال احوال پڇيو هو۔ هن ٻڌايو هو، مدد سچ پڇين ته حشو تمام ڏکي زندگي گذاري رهيو آھي، ڪڏھن الهاس نگر ريلوي اسٽيشن جي ڪنهن پليٽ فارم تي، ته ڪڏھن ڪڏھن شمشان گهاٽ ۾ رات وڃي رهندو آ ھي۔ سنڌ جو هي تمام وڏو ماڻھو ممبئي جي فوٽ فاٿ تي پنڌ ھلندو آھي ۔ڪنهن ماني کارائي ته واهه نه ته بک تي پيو گذاريندو آهي۔ آئون جڏھن به پنهجي متائي جي دڪان تي ويتو هوندو هئس ت هو مون وٽ ايندو هو ۔ کائنڻ لاء فقط مون کان مرملا يا پڪوڙا گهرندو هو ۔ هڪ ڀيرو آئون دڪان تي نه هجان ته حشو اچي نڪتو ، منهنجي پٽ کان مرملا ۽ پڪوڙا گهريائين پرمنهنجي پٽ کيس دڙڪو ڏئي اتان وڃڻ لاء چيو پر هو بيتو رهيو ايتري ۾ آئون به اچي پهتس پريان کان ڏتم ته منهنجو پٽ حشو کي دڙڪا ڏئي اتان کان وڃڻ لاء پيو چئي آئون ڊوڙندو آيس ته پوء مون پنهنجي پٽ ۽ دوڪان وارن کي چئي ڇڏيو ته جڏهن به هي ماڻھو دڪان تي اچي ته کيس مرملا ۽ پڪوڙا ڏئي ڇڏجو ، ۽ ڪڏھن به هن کان پيسا نه وٺجو. ان مهل حشو ڏاڍو خوش ٿيو ۽ مون کي چئيائين ته هري هنن
ماڻھن کي ڪهڙي خبر ته حشو ڪير آھي؟ حشو ڪو عام ماڻھو ڪونهي، حشو جو قدر سنڌ وارا ڪندا، هو مونکي چڱي طرح سڃاڻن ٿا ۔ وڃي جي۔ ايم۔ سيد کان پڇو۔ شيخ اياز کان پڇو۔ علام قاضي کان پڇو۔ فيلڊ مارشل محمد ايوب به مونکي سڃاڻي،
ذوالفقار علي ڀٽو ، ۽ ان جو والد سر شاهنواز به مون کان واقف آهن، اي۔ ڪي۔ بروهي منهنجو دوست آھي۔ وزير اعظم اندرا گانڌي مون کان صلاحون وتندي آھي، هي سنڌي واڻيا اصل ڪڏھن به نه سڌرندا۔ جلد آئون سنڌ ويندس، اتي سنڌي منهنجو قدر ڪندا ۽ پوءِ اچي تقرير ۾ پيو۔ مون هٿ ٻڌي مافي گهري، تڏهن وڃي مات ٿيو پوءِ اخبار ۾ مرملا ۽ پڪوڙا کڻي آھستي آھستي وکون کڻندو پاڻ سان ڳالهائيدو هليو ويو۔ آئون کيس ويندو ڏسي ڏاڍو رنو هئس۔


هري اهو ٻڌائي چپ ٿي ويو هو، اسين ان مهل ڪوٽڙي وٽ سنڌو درياءِ جي ڪناري بيٺا هئاسين ۽ علي بابا جي گهران ٿي واپس وريا هئاسين، جو هو گهر ڪو نه هو، اسان جي سامهون وھندڙ سنڌو درياءَ ھو، اسان جي ڀر ۾ شوڪت شورو، ماٺ ڪري اهو سڀ ڪجه ٻڌي رهيو هو، ۽ منهنجي اکين ۾ لڙڪ لهي آيا هئا. مون ان مهل آسمان ۾ ڏٺو هو، شام جي اونداهي آهستي آهستي ڇانئجي رهي هئي، ڪي ولر کان وڇڙيل پکي ڪوٽڙي ڏي وڃي رهيا هئا ۽ آسمان تي هڪ اڪيلو تارو ٽم ٽم ڪري رهيو هو۔

مدد علي سنڌي، حشو ڪيولراماڻي ن وسرندڙ شخصيت مان آلين اکين سان کنيل هڪ لازوال ياد

نوٽ: هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي