هندو معنا سنڌي

لفظ هندو (Hindu) نه ته سنسڪرت جو لفظ آهي ۽ نه ئي ڀارت ۽ پاڪستان جي ڪنهن ٻوليءَ ۾ اهو لفظ آهي. هندو ڪنهن مذهب يا ڌرم جو نالو ناهي. ڇو جو ڪنهن به پراڻي ويد ۾ لفظ ”هندو“ جو ڪو ذڪر ئي ٿيل ناهي. سنسڪرت ۾ سنڌو ندي جي لاءِ ”سنڌو“ لفظ آهي. فارسي (پارسي) زبان ۾ لفظن جي شروع ۾ اکر ”س“ کي ”هه“ سان بدلائڻ جو لاڙو رهيو آهي. تاريخدانن پهريون دفعو لفظ ”هندو“ سنڌو دريا جي لاءِ ڪتب آندو. زنداوستا ۾ به ان کي هندو دريا سڏيو ويو آهي ۽ ان جي ڪناري تي رهڻ وارن کي به سنڌي جي بدرآن ”هندو“ سڏيو ويو آهي.
517 قبل مسيح ۾ جڏهن فارس جي شاهه دارا (داريوس) اول جڏهن پنهنجي سلطنت سنڌو دريا تائين پهچائي ورتي ته سنڌ رهاڪو به ان جي فوج ۾ ڀرتي ٿي ويا، جن کي اهي ”هندو“ چوندا هئا. ان کان پوءِ يونانين ۽ آرمينيائي تاريخدانن پڻ اهو اُچار جيئن جو تيئن ئي رکيو. ٿر جي پار واري علائقي کي ڀارت چيو ويندو هو.
ويدن جي مڃڻ وارن کي ڪڏهن به هندو نه سڏيو ويو آهي. انهن کي سنتنا ڌرما سڏيو ويو آهي. ڇو جو هندو رڳو سنڌو دريا جي ڪناري رهڻ وارا سڏيو ويندو هئا.

اوشو

”جيڪڏهن توهان ڪنهن سان محبت ڪيو ٿا تہ وچ ۾ آزاديءَ جو ناتو هجڻ گهرجي. سڀاڻي جيڪڏهن توهان پنهنجي زال کي ٻئي سان ڀاڪر پائيندي ڏسو تہ حسد جي ڪا ضرورت ڪانهي. اُها تہ مالا مال ٿئي پئي، اُها تہ محبت جي هڪ نئين ذائقي کي چکي رهي آهي. بلڪل ائين جيئن توهان ڪڏهن هندوستاني کاڌا ڇڏي ڪنهن چائنيز ريسٽورينٽ ۾ هليا ويندا آهيو. ذائقو بدلائڻ لاءِ“…
ڪتاب: عورت, ص: ٥٧
سنڌيڪار: الطاف ملڪاڻي

سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ختم ويل اُچار

حليم بروهي ڪاوش ۾ لکيل پنهنجي هڪ ڪالم ۾ ڪجهه تاريخي حوالن سان لکيو هو ته سنڌي ٻولي ۾ هڪ آواز يا اُچار اهڙو به هو، جيڪو ڇ، ش، چ کي ملائي ڪڍيو ويندو هو. پر انگريزين جي دور ۾ عربي فارسي لپيءَ ۾ ان آواز لاءِ ڪو اکر ٺاهي نه رکيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌي ٻوليءَ جو اهو آواز يا اُچار سنڌي ٻولي مان ختم ٿي ويو. پر اڃان به ڪجهه ٺيٺ بروهي يا براهوڪي ٻولي ڳالهائڻ وارا اهو آواز اچاري سگهن ٿا. پر سنڌي ٻوليءَ مان اهو آواز بلڪل ختم ٿي ويو آهي.

استاد بخاري

حڪومت تہ عُھدن ۾ مجبور آھي.
پر آزاد رعيت کي ڇا ٿي ويو آ،
ڪندي مصلحت فيصلا آھي گُم سُم،
حقيقت جي غيرت کي ڇا ٿي ويو آ.
ڪلامن ۾ منصور شاعر اسان جا.
بيانن ۾ مشھور رھبر اسان جا،
دلين ۾ دغائون،سرن ۾ انائون،
پڙھي دور ويو آھي اندر اسان جا.

سوچون هڪ سچار جون – نجم عباسي

چون ٿا ته رسول صلعم خدا سان آسمان تي ملڻ ويو۔ حقيقت ۾ نه ست آسمان آهن ۽ نه ئي اتي ڪو موجود آهي۔ پوءِ هو ڪنهن سان ملڻ ويا ۽ ڪٿي ويا؟ چيو وڃي ٿو ته خدا هر هنڌ موجود آهي ۽ انسان کي سندس شهه رڳ کان به ويجهو آهي۔ پوء سوال ٿو اٿي ته ڪنهن مخصوص جگهه تي، ڪنهن هستي سان وڃي ملڻ جو مطلب ڇا ٿيو؟ هي ته سنئون سڌو تضاد آهي۔ خاص ڳالهه هي آهي ته ٻئي ڪنهن انسان هنن کي براق تي چڙهي آسمان طرف روانو ٿيندي يا ويندي نه ڏٺو۔
جيڪڏهن حضور جن پاڻ ائين چيو آهي ته ان جي معنا ٿي ته هنن اهڙي قسم جو ڪو خواب ڏٺو هو۔
ڪتاب ” سوچون هڪ سچار جون“ (نجم عباسي)

Courtesy: مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

پراڻي فلڪيات ۽ نيئن فلڪيات

ڪو به علم بيٺل نه ٿو رهي، ان ۾ لاڳيتو واڌارا ۽ تبديليون اينديون رهن ٿيون. بنيادي طور تي فلڪيات جي علم کي ٻن وڏن دئورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.
بطلوسي فلڪيات، جيڪا ٽئين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي هئي، ان مطابق ڌرتيءَ کي ڪائنات جو مرڪز مڃيو ويندو هو ۽ سمجهيو ويندو هو ته سج ۽ تارا جيڪي به آهن انهن سڀني جو مرڪز اسان جي هيءَ ڌرتي يا زمين آهي.
ڪوپرنيڪس جي فلڪيات (Copernicus-Astronomy) سورهين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي. جنهن مطابق ڪائنات جي مرڪز جي ڪا ڄاڻ ناهي. ڌرتي جو سيارو سج جي چوڌاري ۽ پنهنجي محور تي ڦري رهيو آهي ۽ ڦرڻ جا ٻيا به دائرا آهن جيئن سج منڊل (نظام شمسي) ۽ ٻين ڪهڪشائن جو نظام وغيره
ستين صدي عيسوي ۾ جڏهن اسلام اڀريو ته عربن جي فلڪيات سادن مشاهدن تي بيٺل هئي. انهن ڏٺو پئي ته چنڊ ۽ سج اُڀرن ۽ لهن ٿا، گهٽجن ۽ وڌجن ٿا، چنڊ جي گهٽجڻ ۽ وڌڻ جو چڪر 29 کان 30 ڏينهن ۾ پورو ٿئي ٿو. سج جي شمي سال جي پوري ٿيڻ ۾ چنڊ جا ٻارنهن مهينا لڳن ٿا.
جيستائين بطلوسي فلڪيات ۽ ان سان ملندڙ جلندڙ هندي فلڪيات جو اثر رهيو، ته ان دور جا مذهبي عالم پنهنجي ڌرمي ڪتابن مان اهو ثابت ڪندا هئا ته سندن مذهبي ڪتاب عين بطلوسي فلڪيات مطابق آهن. الخوارزمي، الفرغاني، ابن الهثيم، ابو عبداجزجاني، البيروني، معين الدين الاردي، ناصر الدين الطوسي، قطب الدين الشيرازي، ابن الشاطر ۽ ٻين جا ڪتابَ ان ڳالهه جي پڪ ڪرائين ٿا.
سورهين صدي ۾ جڏهن ڪوپرنيڪس جي فلڪيات اڀرڻ لڳي ۽ ويهين صدي تائين اها پنهنجي صداقت سان عالمي طور ڇانئجي وئي ته وري مذهبي عالمن پنهنجي پنهنجي مذهبي ڪتابن مان ثابت ڪري ڏيکاريو ته ڪوپرنيڪس جي فلڪيات جي سچائي سندن مذهبي ڪتابن مطابق آهي، جيڪا سندن مذهبي ڪتابن ۾ سوين سال اڳ ئي بيان ڪري ڇڏي وئي هئي.

حوالو: تشريح الافلاڪ، ليکڪ بهاءُ الدين العاملي

Courtesy: Social media

مانگولوجي

سوشل ميڊيا جي ذريعي سنڌي ٻولي ۾ هي هڪ نئون اصطلاح ڪَتب اچڻ شروع ٿيو آهي. هن نئين اصطلاح کي مانگولوجي چيو وڃي ٿو. هن جو ملطب آهي ته همت ڪري پاڻ ڪو ڪم ڌندو يا پرهيو نه ڪبو ۽ هر وقت اَٽي تي چٽي بڻجي ٻين تي ڀاڙبو يا ٻين کان مدد جي اميد رکڻ جي ڪيفيت کي مانگولوجي چئجي ٿو.

Courtesy: Social media

ارتفاق

شاهه ولي الله جا نظريا
شاه ولي الله جو سماجي نظريو ”ارتفاق“
انساني سماج ۾ جيڪو نظام، خاندان جي بنياد تي ايڪي کان ترقي ڪندو بين الاقوامي سطح تائين پکڙجي وڃي ٿو. شاهه ولي الله ان کي ”ارتفاق“ چيو آهي ۽ ان کي چئن درجن ۾ ورهايو آهي. جيئن ته اهو هڪ ارتقا ڪندڙ عمل آهي، ان ڪري ”ارتفاق“ کي ”ارتقا“ جي هم معنيٰ لفظ سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ان کان ڪجهه مختلف آهي.
”ارتفاق“ عربي لغت جي اعتبار سان ”افتعال“ جي باب جو مصدري صيغو آهي. جيئن ”اختيار“ ”احتياط“ ”اقتباس“ ”ارتقاء“ وغيره ”ارتفاق“ جو مادو ”ر ف ق“ آهي جنهن جي لفظي معنيٰ آهي ”نرمي /هم آهنگي پيدا ڪرڻ“. عربي ۾ دوست کي ”رفيق“ به ان معنيٰ ۾ چئبو آهي جو گڏجي رهڻ، ڪم ڪرڻ يا سفر ڪرڻ سان پاڻ ۾ هڪ قسم جي نرمي ۽ هم آهنگي پيدا ٿي ويندي آهي. هاڻي سوال آهي ته ”نرمي“ يا هم آهنگي جو مفهوم هتي ڪهڙي اهميت رکي ٿو؟ اچو ته ان کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪريون ته شاه ولي الله ان لفظ کي ڪيئن هڪ جامع مفهوم ۾ استعمال ڪيو آهي!
هن ڌرتي جي گولي تي انسان ۽ ٻين حيوانن اڄ ڏينهن تائين پنهنجي سرگرمين سان قدرتي ماحول ۾ جيڪي تبديليون پيدا ڪيون آهن انهن سڀني کي پنهنجي ذهن مان ٿوري دير جي لاء موبائل جي ميسيج وانگر ڊليٽ ڪري ڇڏيو! هاڻي اسان کي ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته انسان ۽ ٻيا سمورا حيوان اگهاڙا زمين تي موجود آهن. هاڻي ڏسو ته انسان سميت سڀني حيوانن کي پنهنجي زندگي گذارڻ ۾ ڪجهه رڪاوٽون آڏو اچن ٿيون، جنهن ڪري چئي سگهجي ٿو ته شين ۾ هڪ درجي جي ڏکيائي ۽ ”سختي“ آهي. مثال طور انسان جي جسماني ڪيفيت اها آهي ته هو زمين تي قدرتي طور پيدا ٿيندڙ ڪڻڪ ۽ بين اناجن مان براه راست غذائي ضرورتون پوريون نٿو ڪري سگهي جيستائين ڪجهه محنت جي ذريعي ان جي ”سختي“ کي ”نرمي“ ۾ تبديل ڪري ان کي ”اٽو“ بڻائي ، وري ان ۾ اڃا به وڌيڪ تبديلي ڪري ان کي ”ڳوهيل اٽو“ بڻائي ان کان پوء باهه تي پچائي لذيذ مانيءَ جي شڪل ڏئي. سڌو سنئون ڪڻڪ جا سنگ يا داڻا کائيندو ته سندس وات يا پيٽ جو حشر ڪهڙو ٿيندو؟ اهو اسان آسانيءَ سان سمجهي سگهون ٿا. اهڙي طرح سيءَ ۽ گرمي کان بچڻ جا طريقا ڏسو! ۽ آخر ۾ هوائي جهاز ۽ پوء خلائي مشينن تائين هليا وڃو!
هاڻي قدرتي شين مان فائدي وٺڻ ۾ جيڪا ڏکيائي ۽ ”سختي“ هئي ان ۾ عقل ۽ جسماني محنت جي ذريعي ”نرمي“ پيدا ڪري پنهنجي زندگيءَ کي آسان بنائڻ جو نالو ”ارتفاق“ آهي پوء اهو ”ارتفاق“ قائم ڪرڻ ۾ انسان سميت سڀني جانورن جي عقلي ۽ جسماني صلاحيتن جي درجه بندي آهي. هر هڪ ”نوع“ جو پنهنجو پنهنجو ”ارتفاق“ آهي. انسان جي لاء ماحول گهڻو سازگار ناهي ته ان کي عقل وڌيڪ ڏنو ويو آهي ته جيئن اعليٰ درجي جو ”ارتفاق“ قائم ڪري سگهي ۽ جانورن کي عقل گهٽ آهي ته انهن جي لاء زمين تي موجود شيون اڳواٽ ئي اهڙي نموني بڻايون ويون آهن جو انهن کي سدو سنئون فائدو حاصل ڪرڻ ۾ ڪا خاص رڪاوٽ پيش نٿي اچي، تنهن ڪري انهن جي ”ارتفاق“ کي هڪ درجي تي ”منجمد“ ۽ ”فريز“ ڪري ڇڏيو ويوآهي. شاهه ولي الله جي فلسفي ۾ ۽ فلسفين موجب پڻ حيوانن جي عقل جا درجا مختلف آه،ن تنهن ڪري ارتفاق جي درجن ۾ فرق آهي.

Courtesy: حجت الله البالغه + Social media

The names of Sindhi months

سنڌي ڪئلينڊر جا چيٽ کان شروع ٿيندڙ سنڌ هند جا مهينا.

1. چيٽُ = مارچ – اپريل. (March – April)
2. وِهاءُ / ويساکُ = اپريل- مئي. (April – May)
3. ڄيٺُ = مئي- جون. (May – June)
4. آهاڙُ / آکاڙ = جون – جولائي. (June – July)
5. سانوڻ= جولائي – آگسٽ. (July – August)
6. بَڊو / بَڊرو = آگسٽ – سيپٽيمبر. (August – September)
7. اَسُو = سيپٽيمبر- آڪٽوبر. (September – October)
8. ڪَتِي= آڪٽوبر – نومبر. (October – November)
9. ناهِري/ مَنگهر= نومبر- ڊسمبر. (November – December)
10. پوهُه = ڊسمبر – جنوري. (December – January)
11. مانگهه = جنوري- فبروري. (January – February)
12. ڦڳڻ= فبروري – مارچ. (February – March)

نور الله تنيو

نورالله تنيئي 1985ع ڌاري شهداد ڪوٽ ۾ استاد نيڪ محمد تنيي جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس والد اسڪول ۾ استاد هو، جنهن ڪري هن پنهنجي اولاد کي پڙهائڻ ۾ ڪار ڪسر باقي نه ڇڏي. نور الله شروعاتي تعليم شهداد ڪوٽ مان، مئٽرڪ ۽ انٽر جو امتحدا لاڙڪاڻي مان پاس ڪري بي ايس سي پاس ڪيائين.
نورالله جو قومي سياست ڏانهن لاڙو ننڍپڻ کان ٿيو، ڇو ته سندس چاچو الطاف تنيو جي ايم سيد جي سياسي پارٽي سان لاڳاپيل هو، وٽس قومي ڪارڪنن جي اچ وڃ هوندي هئي. جڏهن سرائي قربان سان ويجهڙائي ٿيس ته سرائي جي دوستي هن کي مڪمل نظرياتي بڻائي ڇڏيو ۽ جيئي سنڌ قومي محاذ ۾ شامل ٿي ڪم ڪرڻ لڳو، پوءِ جڏهن سرائي قربان جيئي سنڌ متحده محاذ ۾ شامل ٿيو ته هيءُ به ساڻس جسمم ۾ شامل ٿيو. هن جو گهڻو وقت سرائي قربان ۽ روپلي سان گڏ گذرندو هو ـ
نورالله 21 اپريل 2011ع تي سرائي قربان، روپلي چولياڻي سان گڏ سنڌ جي تنظيمي دوري تي وڃي رهيو هو ته سانگهڙ کپري روڊ باکوڙي موريءَ وٽ قانون نافذ ڪندڙ ادارن هٿان زخمي ٿيو، ان دوران سندس ساٿي شهيد ٿي ويا، پر نورالله بچي ويو هو، مقامي ماڻهن هن کي اسپتال پهچائڻ چاهيو پر هن انهن کي چيو ته توهان مان ڪنهن وٽ موبائيل هجي ته هنن نمبرن تي اطلاع ڪيو ـ نورالله جو ان وقت سينو گولين سان پروڻ ٿيل هو ۽ سندس چيلھ کان هيٺيون حصو مڪمل سڙي ختم ٿي چڪو هو پر هن جو حوصلو سلامت هو ۽ هن اهڙي حالت ۾ انهن دوستن جا نمبر ٻڌايا ۽ پاڻ انهن دوستن سان ڳالهائي آگاھ ڪيو ته اسان جي مٿان قانون لاڳو ڪندڙ ادارن حملو ڪيو آهي، سرائي قربان ۽ روپلو شهيد ٿي ويا آهن، سندس دوستن کي يقين ئي نه پئي آيو ته ائين ڪئين پيو ڳالهائي، تيستائين مقامي صحافين ٽي وي چينلن تي بريڪنگ نيوز نشر ڪئي ته سڄي سنڌ باھ جي ڄڀين ۾ ڀڙڪي اُٿي ۽ سڄي سنڌ مان قومي ڪارڪنن جاقافلا باکوڙي موريءَ تي پهچڻ شروع ٿي ويا ـ نورالله سانگڙ کان ڪراچي تائين نهايت ئي بردباري جو مظاهرو ڪيو هو ۽ هن سنڌي، اردو توڙي انگريزي ميڊيا جي اڳان کلي ڳالهايو هو.
نورالله تنيو جون ٻئي ڄنگهون ضايح ٿي چڪيون هيو نيٺ زخمن جا سور نه سهندي 30 اپريل 2011ع تي اسپتال ۾ شهيد ٿي ويو، جتان سندس مائٽن ۽ قومي ڪارڪنن جي قافلي جي صورت ۾ شهداد ڪوٽ آندو ويو جتي سندس وصيت موجب کيس پنهنجي شهيد ساٿي سرائي قربان کهاوڙ جي ڀر ۾ مٽي ماءُ حوالي ڪيو ويو ـ

ٺڳيءَ جو ٺاھہ

اسان جي ملڪ ۾ منافقن جي ڪمي ڪونهي ، ڏينهن جو جن جي هٿن ۾ مذهب جو جهنڊو هوندو آهي رات جو انهن جي هٿ ۾ جام هوندو آهي ۽ جيڪي ڪامريڊ پاڻ کي مارڪسٽ سڏائيندي نہ ڍاپندا آهن ، سي ٽيليويزن جي نعتيہ مشاعرن ۾ نعت پڙهندي نظر ايندا آهن.
اسان جي ملڪ ۾ ڪميونسٽ ، ڪميونسٽ نہ آهي، اسان جي ملڪ ۾ ديندار ، ديندار نہ آهي، ٻئي منافق آهن، اسين سڀئي بزدل آهيون ۽ پنهنجي بزدليءَ جو علاج ڳولي رهيا آهيون.
امر جليل
ٺڳيءَ جو ٺاھہ

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان کنيل آهي.

بسلسلہ یوم پاکستان

ارشد محمود
علامہ اقبال کو ‘مصور پاکستان’ اور پاکستان کے خواب سے منسوب کیا ہوا ہے۔ یہ قصہ بھی اپنے وقت کے ‘اوریا مقبول’ ٹائپ صحافیوں اورسیاست دانوں کی دین ہے۔ پاکستان کا کوئی بھی نوجوان اقبال کو پاکستان کا شہری ہی سمجھتا ہے۔ علامہ نے کبھی لفظ پاکستان استعمال نہیں کیا۔ حالانکہ ان کی زندگی میں چوہدری رحمت علی ‘پاکستان’ کے نام کا پروپیگنڈا کررہا تھا۔ علامہ نے ہمیشہ رحمت علی کے افکار سے اپنی مکمل لاتعلقی کا اظہار کیا۔ جب علامہ اور رحمت علی کی تجویز کو خلط ملط کیا گیا، علامہ نے شدید ردعمل کا اظہار کرتے ہوئے لکھا، “مصنف مغالطہ کا شکار ہے، جیسے میری تجویز پاکستان سے تعلق رکھتی ہے۔ میری تجویز انڈین وفاق کے اندر ایک مسلم صوبہ تخلیق کیا جائے ہے۔” علامہ کے زمانے میں الگ وطن کا تصور غیر واضح تھا۔ اور مسلم لیگ نے ابھی الگ وطن کا مطالبہ بھی نہیں کیا تھا۔ علامہ ہندو دشمنی سے کوسوں دور تھے۔ ان کے کلام میں ہمالہ، نیا شوالہ، ترانہ ہندی، اور ہندوستانی بچوں کا گیت، سارے جہاں سے اچھا ہندوستان ہمارا۔ جیسی نظمیں ملتی ہیں۔حد یہ ہے، انہوں نے ایک نظم میں موتی لال اور جواہر لال نہرو کو ‘برہمن زادگان’ کہہ کر زکر کیا۔اقبال ‘وطن’ کے سیاسی تصور کو مسترد کرتے تھے۔ وہ ‘ملت’ کا ایک خیالی عالم گیر شاعرانہ تصور رکھتے تھے۔ “ہندووں کے دل میں کوئی خدشہ نہیں ہونا چاہئے، کہ آزاد اسلامی ریاستوں کے قیام سے ایک طرح کی مذہبی حکومت قائم ہو جائے گی۔۔اگر شمال مغربی ہندوستان کے مسلمانوں کو ہندوستان کے جسد سیاسی میں رہ کر اپنے نشو ونما کا موقع دیا جائے، تو وہ تمام بیرونی حملہ آوروں کے خلاف ہندوستان کے بہترین محافظ ہونگے۔۔۔” (خطبہ الہ آباد)۔ وہ ‘اسلامی ہندوستان’ میں کوئی ہندو دشمن ریاست قائم نہ کرنا چاہتے تھے۔ جب کہ پاکستان برملا ہندو دشمن ریاست بنی۔ علامہ ابتدا میں سرسید کی فکر کے حامی رہے ہیں، کہ انگریز یہاں سے نہ جائے۔۔ملکہ وکٹوریہ کا مرثیہ لکھتے وہ خون کے آنسو روتے ہیں۔ جنگ عظیم اول میں برطانیہ کی فتح کا جشن مناتے ہیں۔ کئی انگریز حکمرانوں کی مداح سرائی میں نظمیں اور خطبے دیتے ہیں۔ جس میں وہ کہتے ہیں، ‘میرا سر قبول ہو۔۔نذر محقر قبول ہو۔۔۔’ انگریز کے سامنے ان کی یہ ‘حالت’ ملاظہ فرمائیں۔ 1923 میں ان کو سر کا خطاب دیا، 1927 تک وہ کالونیلزم کی فکر سے کوسوں دور تھے۔ اقبال کا کہنا تھا، ‘میں وطنی قومیت کو تسلیم نہیں کرتا، وطنی قومیت کا تصور اسلام کے خلاف ہے۔۔۔’ اگر علامہ کا یہ اصول مان لیا جائے، تو پاکستان کے مسلمانوں کی قومیت بھی سوالیہ نشان کی زد میں آ جاتی ہے۔ 1938 مارچ میں روزنامہ احسان میں ایک مشکوک مضمون شائع ہوا، جسے علامہ اقبال کا قرار دیا گیا، جب کہ وہ اس وقت ان کی بینائی اور گویائی بہت زیادہ متاثر ہو چکی تھی، وہ خود مضمون لکھ ہی نہیں سکتے تھے۔ انہوں نے کھبی جذباتی اوریا مقبول لہجہ کی اردو لکھی نہ تھی، وہ کسی بھی سنجیدہ موضوع پر اپنا اظہار انگریزی میں کیا کرتے تھے۔ جب کہ مذکورہ (جعلی) مضمون میں ان کے نام سے نہائت جذباتی اسلامسٹ تقریر پیش کردی گئی۔ جو ان کا مزاج ہی نہ تھا “۔۔۔۔ہم چاہتے ہیں، ہندوستان ایک بڑی حد تک دارالسلام بن جائے، اگر آزادی ہند کا مطلب دارالکفر ہے، تو مسلمان ایسی آزادی پر ہزار مرتبہ لعنت بھیجتا ہے۔۔۔۔۔” بانگ درا سے ضرب کلیم تک اقبال نے ہمیشہ مذہبی منافرت سے گریز کیا۔ انہوں نے رام، کرشن،گرونانک ، سوامی رام تیرتھ اور بھرتری ہری جیسے لوگوں کے نام، افکار، اور خیالات کو پیش کیا۔ لیکن پاکستان میں نسل در نسل نفرت اور تعصب سے بھری مسخ تاریخ پڑھائی جارہی ہے۔ پاکستان کی ساری بنیاد نفرت اور جھوٹ پر رکھی ہوئی ہے۔ یہاں امن اور ترقی کیسے ہوسکتی ہے۔
(پروفیسر امجد علی شاکر کی کتاب ‘دو قومی نظرئے’ سے مدد لی گئی ہے)

Courtesy: above article adopted via facebook

Shah Abdul Latif’s Poetry in Romanized Sindhi

Waya mor maree
Hanj na rahiyo hekrro
Watan thiyo waree
Koorran Kaainyran jo
Shah Abdul Latif Bhittai
ويا مور مري
هَنجُ نه رهيو هيڪِڙو
وطن ٿيو وري
ڪُوڙن ڪانِيرن جو
شاه عبدالطيف ڀٽائي

Amar Jaleel

”مان نماز پڙهان ٿو يا نٿو پڙهان. روزا رکان ٿو يا نٿو رکان. اهو منهنجو ۽ منهنجي مولا جي وچ جو معاملو آهي. پر اسان جي تنگ نظر ۽ تنگ دل معاشري ۾ اهو معاملو ايمان ۽ عقيدت جي ٺيڪيدارن پنهنجي هٿن ۾ کڻي ورتو آهي. هاڻي هي فيصلو ڪندا ته مان جنتي آهيان يا جهنمي، متقي ۽ ڪافر هئڻ جو فيصلو به هي ڪندا. مفتين ۽ مولوين جي معاشري ۾ مان اوپرو آهيان. نه هو مون کي قبول ڪندا ۽ نه مان هنن کي قبول ڪندس.“ امر جليل
In Romanized Sindhi
“Maan nimaaz parrhaan tho yaa na tho parrhaan. Roza rakhhan tho yaa na tho rakhhan. Iho munhinjo aein munhinjay mola jo muaamilo aahay. Par asaan jay tang nazar aein tang dil muashiray mein iho muamilo eeman aein aqeedat jay thhikaydaran panhinjay hathan mein khhanni warto aahay. Hannay he  fayslio kanda ta maan janati aahyaan yaa jahnami, Mutaqi aein kaafir, huann jo faysilo bu he kanda. Mutaqiyen aein molviyn jay muashiray mein maan opro aahyaan. Na hoo moon khhay qabool kanda aein na maan hinan khhay qabool kandus. ~ Amar Jaleel

To See Roman Sindhi Alphabet, please click Here

Courtesy: Above paragraph of Amar Jaleel is adopted from facebook

ڪامريڊ جمال الدين بخاري

منظور ڪوهيار

مٿي تي فليٽ ڪيپ، هٿ ۾ ڇڙي، لينن ڪٽ ڏاڙهي، مڙس هلڪي قد جو، وڌ ۾ وڌ سوا پنج فوٽ، پر ڏيا ڏهه فوٽي، شعله بيان، واٽ سان جيڪو به مليو، تنهن سان ڪچهري شروع. عجيب مردِ قلندر هيو، ڪامريڊ جمال الدين بخاري. جيئن مون ڏٺو،محفل ۾، مذاڪرن ۾، ادبي گڏجاڻين ۾ ، دهل تي ڏونڪي مثل.

1976ع جي ڳالهه آهي. ڪامريڊ هڪڙي دفعي نيشنل سينٽر لاڙڪاڻي (جناح باغ اندر ٽائون هال جي عمارت) ٻاهران ڏاڪڻين تي هڪ مولوي سان بحث ۾ مصروف هيو. ٻنهي جي ڀرسان لنگھندي ائين ڦاسي پيس، جيئن اُبت ڪنڊڻيءَ ۾ ڪنهن واٽهڙو جو دامن ڦاسي پئي. ٻنهي ڄڻن بحث کي ٻڌڻ لاءِ روڪي منصف ڪري ڇڏيو،مولوي ٻيو ڪونه هيو،منهنجي اسڪول جي زماني ۾، عربي جو استاد ۽ پاڙيسري سائين مولوي نورالدين چانڊيو صاحب ۽ ٻئي طرف ڪامريڊ جمال الدين بخاري. پهريون دفعو انگريزيءَ جو اِهو محاورو سمجهه ۾ آيو تهBetween fire and water ڇاکي چئبو آهي.

سائين مولوي نور الدين فرمايو: “ڪميونزم سراسر غلط آهي.“   

ڪامريڊ هڪدم وراڻيو: ”اسلام پاڻ ڪميو نزم سيکاري ٿو …تون وري چوين ٿو ،ڪميونزم غلط آهي. اسلام اشتراڪ جي ڳالهه ڪندي Majority of people جي ڳالهه ڪري ٿو. اسلام چوي ٿو، ربي،عجمي، گوري ۽ ڪاري جي وچ ۾ فرق ناهي. تون وري جاگيردارن ۽ سرمائيدارن جي حمايت ڪندي انفراديت جي ڳالهه ڪرين ٿو.“

”توهان سڀني انسانن کي برابر نٿا ڪري سگھو، ڇو ته اهو خدا جو فيصلو آهي، جنهن کي ذلت ڏي، جنهن کي عزت ڏي!“

”او يو ملان..! ڳالهائين ڇا ٿو؟ اسان سڀني انسانن کي ائين برابر ڪنداسين، جيئن پاڻ رسول جن بلال حبشي کي ٻين جي برابر ڪيو.“ ڪامريڊ هوا ۾ مُڪ لهرائيندي جواب ڏنو.

”پر جمال الدين صاحب، سؤ ڳالهه جي هڪڙي ڳالهه ڪميونزم خدا کي نه ٿو مڃي.“

”ڪميونزم انساني حقن جي ڳالهه ڪري ٿو؟ خدا به انساني حقن جي ڳالهه ڪري ٿو ….مون کي هڪڙي سوال جو جواب ڏي. ….اسلام سڀني ماڻهن جي حقن جي ڳالهه ڪري ٿو يا اُنهن جي حقن جو، جن گھڻائي جو استحصال ڪيو….؟پوءِ جيڪو نظريو حق جي ڳالهه ڪري ٿو،خدا جي خلاف ڪيئن آهي؟“

”هي ڏس!“ ڪامريڊ جمال الدين بخاري، مولوي نورالدين چانڊئي کي سمجهائيندي چيو: ”خدا پاڻي ٺاهيو آهي… پاڻي مان مخلوق پيدا ٿي …خالق حق آهي، مخلوق به حق آهي. منصور حلاج چيو ،مان حق آهيان ته اوهان چڙي پيئه…اوهان منصور کي نه سمجهيو ته ڪميو نزم کي ڇا سمجهندؤ!.“

ٻنهي ڄڻن جي بحث مباحثي ۾ مون سان مصيبت اها هئي ته مولوي صاحب هر سوال ڪرڻ کان پوءِ مون کي داد طلب نگاهن سان پئي ڏٺو ۽ هر جواب کان پوءِ ڪامريڊ مون سان تاڙو ملائي حمايت پئي حاصل ڪئي. مولوي نورالدين چانڊيو ڪامريڊ سان ته نه پڄي سگھيو پر پاڙيسري ۽ بزرگ جي حيثيت سان مون سان ڏاڍي ڪيائين.

ڪامريڊ جمال الدين بخاري سان هر هفتي جناح باغ، قائم شاه بخاري روڊ (قائد عوام روڊ) يا سندس گھر جي ٻاهرين ڪمري ۾ قائم ٿيل انصاف پرنٽنگ پريس ۾ ملاقات ٿي ويندي هئي. ملاقات اڌ ڪلاڪ کن هلندي هئي پر جي ڪامريڊ کي ڪو سياسي غم و غبار چڙهيل هوندو هيو ته پوءِ ڪچهري ڪلاڪ ڏيڍ تائين به هلندي هئي.

1976ع جي نومبر ڊسمبر مهينن ۾، مان پنهنجي ڳوٺ ڪنڊو خان بليدي ۾ رهيس. 1977ع جو جنوري مهينو هيو، مان قائم شاهه بخاري روڊ تان لنگھندي انصاف پريس ۾ جهاتي هنئي ته ڪامريڊ کي سلام ڪندي گذري وڃان. ڪامريڊ ته نظر نه آيو البت سندس پٽ ڪمال الدين بخاري کي هميشه وانگر ڪمپوزنگ جي ڪم ۾ رڌل ڏٺم. مون کيس سلام ڪري ۽ اڳتي وڃڻ پئي گھريو ته ڪمال سلام جو جواب ڏيندي چيو :

”چڱو ٿيئه، جو اچي وئين ….بابا سائين اوهان کي سنڀالي پيو.“

مون چيو، اڄ خير نه آهي …. گھڻا ڏينهن ٿيا آهن نه ملي…

مان ڪمال جي پٺيان هلندو ڪامريڊ جي ڪمري ۾ داخل ٿيس. ڪمري جي اولهائين پاسي کٽ، کٽ تي اڌوراڻي چادر وڇايل، جنهن تي ڪامريڊ چڙهيو ويٺو هو. مون ڏٺو ته وڌيڪ جهونو ٿي ويو هو. ڪلها لڙڪيل، اوورڪوٽ ۾ ايئن پئي لڳو ڄڻ زير بار هجي، پر کڙڪو ۽ ڌاڌاڪُ ساڳيو:

”ڇا حال آ جوان ؟“ هٿ وڌائيندي پڇيائين.

”ٺيڪ آهي.“ مون هٿ ڏيندي ، سندس سامهون رکيل هڪ ڪرسي تي ويهندي وراڻيو .

”اڄ جي سياست جو ڇا حال آهي …؟“ڪامريڊ پڇيو.

”ملڪي سياست مڙئي هلي پئي.“ مون بيزاري مان وراڻيو.

”هاڻي هي ڏس.“ ڪامريڊ سمجهائڻ واري انداز ۾ چوڻ لڳو.

”يا اوهان بنهه جذباتي آهيو يا وري بنهه مايوس…..جذبو جڏهن حد کان وڌي ويندو آهي ته اهو ماڻهن جي لاءِ نقصان ڪار ٿيندو آهي. جڏهن باه تيز ٿيندي آهي ته ڪُنو ٽهڪڻ لڳندو آهي. اوهان ڏاڍا خوش ٿيندو ۽ باه کي تيز ڪندو ، پر ڇا ٿيندو …؟ پاڻي ٻاڦ ٿي ڍڪڻ ڪيرائيندو، پوءِ اُٻري هيٺ ڪرندو، ۽ هيٺيان واري باهه کي وسائي ڇڏيندو، جنهن کيس حرارت ڏني هئي…. مايوسيءَ جي حالت ۾ اوهان ماتم ڪندؤ .. روئيندؤ. جيڪي رڳو روئيندا ۽ ڪندا ڪجهه ناهن، انهن جي روئڻ ۽ پٽڻ مان فائدو! ؟“

ڪامريڊ کي ڳالهائيندي کنگھه اچي ورتو. کنگھڻ، کڙڪڻ ۽ ٿوڪ دان ۾ کانگھاري اڇلائڻ کان پوءِ وري شروع ٿيو. ”هاڻي اسان جا ريئيڪشنري دوست ڇا ٿا چون …..“ مون سمجهي ورتو ته اڄ ٻه ٽي ڪلاڪ ڇٽا. ڇو ته اهوئي سياسي غبار هو، جيڪو ڪامريڊ کي ڪڍڻو هو .

”چون ٿا ته ذوالفقار علي ڀٽو وڏيرو آهي، هن جي سوشلزم جو نعرو ڍونگ آهي، ٺيڪ آهي، ڀٽو وڏيرو آهي، پر پنهنجي وڏيرپ تان شفٽ ٿيو آهي يا نه …؟ اسان کي ڏسڻو آهي ڦيرو آيو آهي يانه….؟ تبديلي آئي آهي ايا نه …..؟ باقي رڳو اها تنقيد ته ڀٽو وڏيرو آهي …پوءِ مان پڇان ٿو ته ڇا مارڪس غريب جو پٽ هو …؟ ڇا لينن غريب جو پٽ هو …؟ ڇا مهاتما گانڌي غريب جو پٽ هو …؟ ڇا محمد علي جناح غريب جو پٽ هو …؟ ڇا نهرو غريب جو پٽ هو…؟ ڏسڻو اهو آهي ته ايڪشن ڇا آهي …. ۽ ان جو ريڪشن ڇا ٿو ٿئي …؟“

ائين لڳو ڄڻ ڪامريڊ هاڻي ترنگ ۾ اچي ويو هو:

”اري بيٽي .. ميري دانت لائو…!“ ڪامريڊ بخاريءَ زور سان رڙ ڪئي. مون کي اندازو ٿي ويو ته هاڻي سندس ڳالهائڻ جو انداز تقرير ۾ تبديل ٿيندو. سوئيٽر ۾ ويڙهيل سيڙهيل ڪامريڊ بخاري جو ننڍو پٽ معظم بخاري مصنوعي ڄاڙي کڻي آيو . ڪامريڊ چابڪدستيءَ سان ڄاڙي منهن ۾ ٽپائي ۽ پوءِ خطابت جا جوهر ڏيکارڻ شروع ڪيا:

”هاڻي اسان جا نادان دوست چون ٿا. هارين کي جيتري ٻني ملڻ کپي، ڀٽو اوتري نه ٿو ورهائي ….. ڪارخانا جهڙي نموني قومي ملڪيت ۾ وٺڻ گھرباآهن، نٿو وٺي … اڙي، آءٌ چوان ٿو، زيرو کان وڌيو آهي … هڪ ڪيو آهي … ته اسان کي چوڻ کپي … ٻه ڪر…! ڀٽو چوي ته سؤ ڪارخانا قومي ملڪيت ۾ وٺان ٿو … اسان کي چوڻ گھرجي، شاباس … ٻيڻا وٺ…! هو چوي ته آءٌ ٻني ورهايان ٿو … ته اسان کي چوڻ گھرجي، ڀلي ورهاءِ، وڌيڪ ورهاءِ …! پر ائين چوڻ ته، غلط ورهائي ٿو …ائين نه ڪري ….. هيئن ڪري….. مڃان ٿو ذوالفقار علي وڏيرو آهي، پر وڏيرو عوام جي ڳالهه ڪري ٿو ….. چوي ٿو، طاقت جو سرچشمو عوام آهي … پوءِ اسان جا دوست ڇو ٿا ڊڄن … وڌڻ ڏيوس …!“ ڪامريڊ بخاري باقاعده جوش ۽ جولان ۾ اچي ويو.

”اري بيٽي!… هماري لئي چاءِ لائو …!“ ڪامريڊ بخاري رڙ ڪندي، چانهه لاءِ چيو. مون کي اندازو ٿي ويو ته هاڻ تقرير جو آخري حصو ناصحانه هوندو .

”هڪڙي ڳالهه ٻڌ…! اسان جا دوست بيوقوف آهن … اقرار ۾ انڪار ٿا ڪن … هاڻي هي مثال ٻڌ، خيال سان … ڪچي جا هاري سست ٿيندا آهن. جيڪي درياه جي لٽ تي رڳو ڇٽ ڪندا آهن. ان سان گڏ، گھڻو گاهه به پيدا ٿيندو آهي پر گاهه ناهن ڪڍندا. ڀٽو به اَنُ ڇٽي ٿو. هن کي ڇٽڻ ڏيو….گاهه ضرور پيدا ٿيندو، پر اَن به ضرور ٿيندو … هاڻي اسان کي اِهو ڪرڻو آهي، جو گاهه چونڊڻو آهي ۽ ان کي طاقت ڏيڻي آهي. نه ڪي ائين چوڻو آهي ته، ان ئي نه ڇٽيو وڃي. مايوس ناهي ٿيڻو، ان شاعر وانگر جيڪو هڪ مشاعري ۾ روئي پٽي پيو:

اي گردشِ دؤران ڪيا هوگا ؟

خبر ٿي مون ڪهڙو جواب ڏنو مانس:

”نه …“ مون وراڻيو.

”رڙ ڪري چيو مانس: هم جو چاهين گي، وهي هوگا.“

ڪامريڊ مڪ لهرائي ڳالهه ختم ڪئي ته چانهه به آئي ۽ ان سان گڏ کاڄا به.

منهنجي دل ۾ آيو ته اڄوڪي طويل ڪچهري جو فائدو وٺندي سندس شخصي پروفائيل لکي وٺجي.پين ۽ پنو کڻي کيس گذارش ڪيم.

منهنجي گذارش تي ڪامريڊ پنهنجي شخصي تعارف ڪجهه هيئن لکرايو ته سندس پورو نالو جمال الدين حسن بخاري آهي، حسب نسب جي حوالي سان سيد جلال الدين سُرخ بخاري جي پونيرن مان آهي، سندس تاريخ پيدائش 14 مارچ 1900ع آهي. جاءِ پيدائش احمدآباد گجرات هندستان آهي. علي ڳڙه ڪاليج جا مشهور شاگرد قاضي فضل الله. پير الاهي بخش، مولانا محمد علي جوهر، دين محمد وفائي، قاضي خدا بخش سندس دوستن منجهان هيا.

ارڙهن سالن جي عمر ۾ کاٻي ڌر جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ حصو ورتائين. روس جي انقلاب 1919ع کان پوءِ دوستن سان گڏجي، پشاور کان مزار شريف، ڪابل، ترمز،تاشقند ۽ بخارا پهتو. اِهو سڄو سفر پيادل يا گڏهه تي چڙهي ڪيائين.

1920ع ۾ هندستان موٽي آيو ۽ لاڙڪاڻي ۾ منعقد ٿيل خلافت ڪانفرنس ۾ حصو ورتائين. ڪراچي سازش ڪيس ۾ مولانا محمد علي جوهر کانپوءِ کيس ڇويهه مهينا سخت پورهئي سان سزا ملي. 1924ع ۾ آزاد ٿيو ته هنسا لائين ڪمپني جي سامونڊي جھاز ۾ فائرمين جي حيثيت سان ڪم ڪيائين. هن عدن، پورٽ سعيد، جبرالٽر، لورپول، لنڊن ۽ هيمبرگ (جرمني) تائين چڪر هنيا ۽ پوءِ نوڪري ڇڏي ڏنائين .

1925ع ۾ نارٿ ـــ ويسٽرن ريلوي يونين ڪراچيءَ جو ڊويزنل سيڪريٽري بڻيو ۽ ”آزادي“ نالي اخبار ڪڍڻ شروع ڪيائين.1927ع ۾ مزدور ڪسان پارٽي کي سنڌ ۾ منظم ڪيائين. 1930ع ۾ راجشاهي ڪانفرنس کانپوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو. 1939ع تائين بنگال ۽ ڀوتان جي سرحدن وارن مختلف جيلن ۾ رهيو. جن ۾ هوراب، بهرام پور، بڪسا فورٽ وغيره هيا. 1940ع ۾ آزاد ٿيو ته کيس آل انڊيا ڪسان سڀا جو صدر مقرر ڪيو ويو. اپريل 1940ع ۾ وري گرفتار ٿي بڙودا ۽ ناسڪ جيلن ۾ رهيو. 1942ع ۾ کيس رهائي نصيب ٿي. اپريل1948ع ۾ سيفٽي ايڪٽ تحت گرفتار ٿيو.

1949ع ۾ لاڙڪاڻي شهر ۾ اچي رهيو. 1954ع ۾ ون يونٽ جي خلاف بيان ڏيڻ جي ڏوهه ۾ سکر جيل پيو. 1955ع ۾ سنڌي ادبي سنگت لاڙڪاڻي جو جوائنٽ سيڪريٽري ٿي رهيو. 1960ع ۾ ڪامريڊ جمال الدين بخاريءَ جا ڪميونسٽ پارٽيءَ سان اختلاف ٿي پيا،جنهن ڪري سياسي سرگرمين کان ڪناره ڪش ٿي ويو. البت لاڙڪاڻي ۾ ٿيندڙ سماجي، صحافتي، ادبي ۽ فلاحي سرگرمين ۾ ڀرپور حصو ورتائين.

ڪامريڊ جمال الدين پنهنجي زندگيءَ جو هڪ واقعو ڪجهه هيئن پئي ٻڌايو:آءٌ مزدورن سان ڪچهريون ڪري رات جو ڪلڪتي جي فوٽ پاٿ تي سمهندو هيس. اڌ رات جو ٽئين وڳي ٽي ماڻهو مون تي چڙهي ويا. مون کي سختي سان سوگھو ڪيائون. مون کانئن پڇيو؛ ”اوهان ڪير آهيو؟“ هنن چيو، ”تنهنجا بابا آهيو، توکي گرفتار ڪرڻ آيا آهيون.“

مون چيو؛”ڀل گرفتار ڪيو پر ائين سختي نه ڪيو.آءٌ توهان سان هلڻ لاءِ تيار آهيان.“ هنن مون کي ڇڏيو ته مان اُٿي پنهنجو کاٻو هٿ پينٽ جي کيسي ۾ وڌو ته جيئن پائيپ ڪڍي تماڪ وجهي دکائي سوٽا هڻندو ٿاڻي تي وڃان. مون جيئن ئي پائيپ ۾ هٿ وڌو ته اُن جي ڳني ٿوري ٻاهر آئي ۽ هو ڀؤ ۾ مون کان پري ٿي بيٺا ته هڪڙو چوڻ لڳو :

”بخاري! ڊونٽ لوز يوئر ٽيمپر يعني بخاري جذباتي نه ٿيءُ.“

مون کلندي وراڻيو، ”جيڪڏهن اوهان هڪ پائيپ کان ايترو ڊڄو ٿا، ته پوءِ پڪ سان هن ملڪ ۾ حڪومت نه ڪري سگھندؤ.“ مون کين کيسي مان پائيپ ڪڍي ڏيکاريو ته هنن کي ڏاڍي مٺيان لڳي ۽ چوڻ لڳا، ”هن جو دماغ گرم آهي.هن کي يخ ٿڌي جڳهه تي موڪلڻو آهي.“ پوءِ اسان کي ڀوتان جي سرحدي جيلن ڏانهن موڪلي ڇڏيائون. پهرين ڏهاڙن ۾ ڏاڍي سردي ٿيندي هئي. پر اتي هڪڙي ڪامريڊ چيو ، ’اوهان ذهن مان سردي ڪڍي ڇڏيو ته سردي ختم ٿي ويندي.‘

پوءِ اسان ائين ڪيوسي ته سردي ختم ٿي وئي.

سزا جي طور تي ميلن جا ميل خوامخواه پنڌ ڪرايو ويندو هو. حقيقت ۾ ته اهي ڏينهن ائين هيا جيئن لطيف جو بيت آهي:

سکر سي ئي ڏينهن، جي مون گھاريا بند ۾.“

سچ پچ ته ڪامريد جمال الدين بخاري جو وجود لاڙڪاڻي ۾ ائين هيو، جيئن سقراط جو اٿينس ۾. بس جي فرق هيو ته اهو هو ته سقراط سوال ڪندو، اڳلي کان جواب وٺندو ويندو هو ،پر ڪامريڊ ”سوال خود ڪرد جواب خود دارد“ جو نمونو هو. هي اشارن ڪناين ۾ ڳالهيون ڪندڙ ”جلال الدين سرخ بخاري“ جو پونير پيدائشي سُرخو هيو. سندس ڪي ڳالهيون سمجهي سگھبيون هيون ته ڪي مٿان گذري وينديون هيون.

زندگي جا 22 سال جيل اندر گھاريندڙ، هي چراغ سحري 12 ڊسمبر 1984ع ۾ گُـــل ٿي ويو .

پر سندس وڃڻ کان پوءِ ائين محسوس ٿيو، ته ڄڻ لاڙڪاڻي شهر مان هلندڙ ڦرندڙ جو ش، ولولو ۽ حرارت ختم ٿي وئي آهي .

کيس ياد ڪندي لطيف سائين جو اهو بيت ياد اچي ويندو آهي:

جـوڳيئـڙا جـهـان ۾، نـوري ۽ نــاري،

ٻري جن ٻاري آءٌ نه جيئندي اُن ري.

Courtesy: Sindh Salamat
http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=255
Reference book: ڪي ڪي ماڻهو وديا ساگر

پنهنجو اچڻ!

حليم بروهي

جيڪي ڪجهه سنڌ صوبي ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهن پنهنجين ذاتين جي باري ۾ لکيو آهي، سو اوهان غور سان پڙهو، هڪ ڀيرو نه، بلڪه هزار ڀيرا ۽ اوهان محسوس ڪندا ته اوهان جي ذهن ۾ نئين سنڌ صوبي
جي هڪ عاليشان ”مختصر تواريخ“ ٺهي ويندي. اهڙي عاليشان جيڪا قابلِ اعتبار ۽ قابلِ اعتماد هوندي. اڳي مان انڌو هوس تنهن ڪري سنڌي اخبارون نه پڙهندو هوس ۽ اڳي مان ٻوڙو هوس تنهن ڪري سنڌي ماڻهن جو ڳالهائڻ نه ٻڌندو هوس. ٽي چار مهينا ٿيا آهن، جو مون کي اخبارن مان ڄاڻ پئي آهي ته هر هڪ سنڌي پنهنجو پاڻ ۾ هڪ ”مختصر تواريخ“ آهي جو هنن مان هر هڪ ڄاڻي ٿو ته سندس وڏا ۽ انهن جا به وڏا ۽ انهن وڏن جا به وڏا سنڌ ۾ ڪٿان آيا هئا. سنڌين جي انهيءَ جوڙيل سندن ذاتين جي ”مختصر تواريخ“ جي اوهان چاهيو ته فقط هڪ سٽ ۾ لکي سگهو ٿا ۽ اها جادوئي سٽ آهي ته ”سنڌ صوبي ۾ رهندڙ موجود سڀئي سنڌي يا غير سنڌي ذاتيون سنڌ صوبي ۾ عربستان مان آيون آهن.“ سنڌ صوبي ۾ رهندڙ ڪا هڪڙي به سنڌي يا غير سنڌي ذات دنيا جي ڪنهن به ٻئي ملڪ مان نه آئي آهي. هر هڪ ذات سعودي عرب ۽ عربستان ۾ لائين ۾ بيٺل هئي. سنڌ صوبي ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ته جيئن اڳئين لائين سنڌ ۾ داخل ٿئي ته پوءِ هو به داخل ٿئي. اها مون ڪئي آهي. ”تمهيد“ جنهن کي اوهان ”ديباچو“ يا ”ٻه اکر“ به چئي سگهو ٿا. هاڻ ٿو ٻڌايان ته مان سنڌ ۾ رهندڙ سنڌي ماڻهن جي پنهنجي زباني سندن ذاتين جي ”مختصر تواريخ“ جا پڙهي، هو پاڻ به خوش ٿيندا ۽ اوهان به گد گد ٿيندا.


اوهان هندن جو ڌرمي ڪتاب ارٿ شاستر پڙهيو آهي؟ ضرور پڙهيو هوندو، جو اوهان پڙهاڪو مشهور آهيو. مون ان جون ٻه چار پئراز پڙهيون هيون. پهرين ڪجهه نه هو، چوڌاري دونهاٽيل هو، ڪو به رنگ نه هو، ڪجهه اهڙي نموني جي شروعات هئي انهن پيراز جي، جيڪي مون پڙهيون. اهو ڪتاب منهنجو دوست مير مظفر ٽالپر ڪئناڊا کڻي ويو، پر اها هڪ سٽ مون لاءِ، اوهان لاءِ ۽ سنڌ جي مختصر تواريخ لاءِ ڪافي آهي. سنڌ ۾ ڪجهه نه هو. بلڪل خالي هئي، نه ڪو پکي هو، نه ڪو جانور هو، نه ڪو ماڻهو هو، نه ڪو جيت هو، مطلب ته ڪجهه نه هو، ڇو؟ ڇو ته دنيا سڄي ۾ جيڪي به ماڻهو جيت پکي هئا، سي سڀيئي عربستان ۾ گڏ ٿيل هئا ۽ لائينون لڳائي رهيا هئا سنڌ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ. سو سنڌ بلڪل خالي هئي، ڳالهه ته ڊگهي ٿي ويندي، پر لکڻ به ضروري آهي جو آخر مان به ته ليکڪ آهيان. دنيا ۾ جيڪي به سنڌي هئا، سي سڀيئي عربستان ۾ گڏ ٿي بس فقط سنڌ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ آتا هئا. ڪمال هي به آهي ته عربستان ۾ عرب به نه هئا، جيڪي انهن گڏ ٿيل سنڌين کي سمجهائين ته عربي ۾ گ ناهي، تنهن ڪري ذات منگي ٺيڪ طرح لکو، عربي ۾ ڙ به ناهي سو ابڙو
به خيال سان لکو ۽ عربي ۾ چ به ناهي، سو چچ نامي جي ڳالهه متان ڪريو. پر اهي ڳالهيون اجايون آهن، ڇو ته سنڌين مطابق دنيا ۾ سڀ کان پهرين ٻولي سنڌي ٺهي هئي، جا عربستان ۾ گڏ ٿيل سنڌي پاڻ ۾ ڳالهائيندا هئا ۽ ان وقت تائين عربي، بلوچي، بروهي، پشتو، گجراتي، مارواڙي وغيره ايجاد نه ٿيون هيون، جو اڃان سنڌ جا محقق سنڌ ۾ نه پهتا هئا.


هي ته هئا دنيا، جهان ۽ ڪائنات جي ماضي، حال ۽ مستقبل جا سنڌي جيڪي عربستان ۾ گڏ ٿيل ان گهڙيءَ جو انتظار ڪري رهيا هئا ته عربستان جا دروازا کلن ته سڄي دنيا ۾ پکڙجي وڃن ۽ علم، ادب، ٻولي، سائنس، آسمان، چنڊ، تارن ۽ ڪائنات تي تحقيقات ڪري وڏا سائنسي ڪتاب لکن. ان زماني ۾ ڏکڻ ايشيا (هندستان، مهاڀارت) جو ڪهڙو حال هو؟ ڇو ته دنيا جا سڀئي سنڌي عربستان ۾ هئا، تنهن ڪري ڏکڻ ايشيا بلڪل اهڙو پوٺو هو،
جنهن ۾ نه ڪو ماڻهو هو، نه ڪو ڇيڻو هو، نه ڪو ٻڪر هو، نه ڪا رڍ هئي. مطلب ته بلڪل خالي هو. اوچتو جو عربستان جا دڳ کولي قدرت سنڌين کي چيو ته ”سڄي هندستان بلڪه دنيا ۾ پکڙجي وڃو ۽ سائنس کي ترقي وٺايو. سو هڙئي سنڌي
هندستان ۾ پکڙجي ويا. اهو معجزو هو جو جن کي عربي ٻولي جي هڪ سٽ جي معنيٰ به نه ايندي هئي سي عربي ڪتابن جا سنڌي ۾ ترجما ائين پڙهي ويا، جيئن انهن ترجمن ۾ ڪا خامي يا نقص جو سوال ئي نه هو. بس، بس ثابت ٿي ويو ته سڄي هندستان بلڪه ڪائنات ۾ سڀ کان پهرين سنڌي ماڻهو ڇائنجي ويا. اهي سڀئي ماڻهو عرب نسل سڏائڻ لڳا آهن ۽ پوءِ به چوندا آهن ته ”اسان سنڌي آهيون.“ چئو ته عرب آهيون ۽ هتان نڪرو ٻاهر، يا چئو ته سنڌي آهيون. مان سمجهي نٿو سگهان ته اوهان کي سچ ڳالهائڻ ۽ سچ مڃڻ ڇو نه ٿو اچي؟ منهنجو پيءُ بروهي هو، منهنجي ماءُ سومري هئي، منهنجو نانو عبدالله خان سومرو خيرپور ناٿن
شاهه کان اچي حيدرآباد ۾ الهندي ڪچي ۾ سيٽل ٿيو هو، جنهن کي اڄ گاڏي کاتو چوندا آهن. ڪنهن زماني ۾ حيدرآباد ۾ سنڌ هوٽل کان وڏي هوٽل سنڌ زميندار هئي جيڪا منهنجي وڏي مامي محمد حسن جي هئي. منهنجو ٻيو مامو الله ڏتو سومرو هوٽل فاران جو مالڪ هو. هاڻ سندس پٽ اختر آهي، جيڪو منهنجو ماروٽ آهي. سنڌي سفرناما لکندڙ الطاف شيخ منهنجي ماروٽ جو پٽ آهي، سو مان آهيان بروهي ۽ امان هئي سومري. جيڪڏهن اوهان جي ماءُ پيءُ مان ڪو هڪڙو سومرو ۽
ٻيو بروهي آهي ته بيشڪ مون سان بحث ڪريو، نه ته پنهنجو وات رکو بند.


پوءِ هندستان ۾ اهي هندو ڪٿان آيا، جن تي هر هفتي هر ڏهاڙي افغانستان مان ڪڏهن ڪو خلجي، ڪڏهن ڪو غزني، ته ڪڏهن ڪو غزنوي حملو ڪري ايندو هو؟ انهن سنڌين ان زماني ۾ عربستان ۾ ڇا پئي ڪيو؟ ڪهڙن بروهين آسمان ۾ اسپٽنگ ڇڏيا آهن جو بروهي اڄ به فخر ڪن؟ ڪهڙن چنڊ تي ماڻهو لاٿا آهن، ڪهڙن نيوٽن جي لاز آف موشنس ۾ هڪڙو به واڌارو ڪيو آهي جو آپي کان ٻاهر نڪرندا وڃن؟ چار اکر سنڌيءَ جا لکي ۽ پڙهي پاڻ کي آسماني مخلوق سمجهڻ اوهان کي انهن چمچن سيکاريو آهي، جيڪي اسٽيج تي چڙهي ائين ڳالهائيندا آهن، جيئن ڄاڻ هو جيوپيٽر ۽ مارس تي پهتا؟ پهرين ٻه چار ٻوليون ڄاڻو، پوءِ ڏسو ته جيڪي ترجما پڙهندا آهيو، سي سڌا آهن يا آڏا ابتا آهن. جنهن پني تي مان پيو لکان ۽ جيڪي پنا اوهان خراب ڪندا آهيو، سي ڇا اوهان ٺاهيا هئا؟ اوهان کي اچي ڇا ٿو ۽ اوهان ڪيو ڇا آهي جو پدرم بادشاهه بود چئي پراوا پنا به خراب پيا ڪريو؟ مون کي پاڻ کان گهٽ يا پنهنجي برابر نه سمجهجو. منهنجا افعال بڇڙا رهيا آهن، پر مون جيڪي ڪم ڪري ڇڏيا آهن، سي اوهان کي ماٺ ڪرائڻ لاءِ ڪافي آهن.

هندستان جو رهاڪو هندو نه سڏبو ته ڇا افغان سڏبو؟ عربستان جو رهاڪو عرب نه سڏبو ته ڇا بنگالي سڏبو؟ توهان کي ڇو دشمني آهي نالن سان، ناتن سان، عادتن سان، ذهنيتن سان، متن سان، ڌرمن سان، مذهبن سان، پيار محبت سان؟ مان مسلمان آهيان، پر مان ڪنهن به غير مسلمان کي زبردستي مسلمان نه ڪندس؟

چاونڊوڪيون ۽ چيٽ

عبدالواحد آريسر

تون ڏاڍي سھڻي آھين. تنھنجي جسم جي خوشبوءِ ۾ شئمپين جي بوتل جو نشو آھي. تنھنجو بدن ڀاڪر ۾ اچي ٿو، ڄڻ ٺٽي جي ريشم سان ڀاڪر ڀرجيو وڃن. تنھنجي چپن تي نظر پوي ٿي ڄڻ ڄامشوري جي پھاڙن جي پويان لهندڙ سج جو آخري ڪنارو ياد اچيو وڃي. تنھنجي وارن جي واس وٺڻ لاءِ جبرئيل به لهي اچي ٿو. تنھنجي نيڻن جي ڪوملتا کي ڏسي ڀيڄ ڀنيءَ جا تل ۽ ترايون ياد اچيو وڃن. تنھنجي اُرھن کي ڪوھيڙي جي ڌنڌ ۾ ويڙھيل ٽڪرين جون چوٽيون ذھن ۾ ھونديون آھن ۽ ھڪ پراڻي تشبيھ ذھن ۾ ايندي آھي ته گلاب جي ھنن گلن ۾ ٻه ڀؤنر ويھي انھن جو واس وٺي رھيا آھن. تنھنجي کلڻ تي مور پنھنجا ٽھوڪا وساري ڇڏيندو آھي. تنھنجي مرڪڻ سان سڄي سنڌ پرھه جي روشنيءَ سان پالوٽجي ويندي آھي. تون ڳالهاائيندي آھين ته تنھنجي آواز سانيزدان جي دل ۾ اڌما اٿندا آھن. تون منھنجي محبت آھين، تو تان منھنجو سڀ ڪجھ قربان، پر اي منھنجي ماڪ جي ڦڙن جھڙي مقدس محبت، تون به سنڌ تان قربان.

عبدالواحد آريسر
چاونڊوڪيون ۽ چيٽ

Albert Camus اَلبرٽ ڪاميو

Don’t walk behind me; I may not lead. Don’t walk in-front of me; I may not follow you. Just walk beside me and be my friend. ~ Albert Camus

Translation into Sindhi

منهنجي پٺيان نه هَل; شايد آئون اڳواڻي نه ڪري سگهان. منهنجي اڳيان نه هَل; شايد آئون پيروي نه ڪري سگهان. مون سان گڏ هَل ۽ منهنجو دوست ٿي وڃ. ~ اَلبرٽ ڪاميو

ڪامريڊ حيدر بخش جتوئيءَ جي شاعري

ستمگر سامراجي سازشي  مرده
باد!


غريبان مارَ ۽ مڪارَ ۽ ڪذابَ
مرده باد!


هي دشمن عام جا ۽ نام جا نواب
مرده باد!


هي مرده باد، مرده باد، با
احباب مرده باد!



ٿيا زخمي هنن جي چابڪن کان
رهنما پنهنجا!


هنن جي وحشي چنبن کان ٿيا ڪيئي
فنا پنهنجا!


هنن جي ڪارنامن داستان ڪارا ڪيا
پنهنجا!


هي ڪارا قلب جا ۽ ظاهري مهتاب
مرده باد!


هتان ئي آئي ون-يونٽ جي آفت ۽
زبردستي!


مِٽائن ٿا سنمگر سنڌ سونهاريءَ
سندي هستي!


وسائڻ ٿا گهرن اڄ پنهجو گهر ۽
باغ ۽ بَستي!


هي ون-يونٽ جا باني، حامي ۽
اسبابَ مرده باد!



ڀُلائي ويٺا بُلا شاهه، وارث
شاهه، فريدڻ کي!


مٺو آواز جن جو ٿو وٺي انسان کي
وڻ کي !


قلندر کي، سڪندر کي، پورس کي
برهمڻ کي!-


هي انساني اخوت جا عدوَ احباب
مرده باد!



هي هڪ پيغام آ پنجاب ڏي هڪ
نعرهء حيدر!


ٿيو انسان، رهو خوش ڀائرن کي
ڪيو خوشتر!


مُبدل ٿي وڃي هي شعر، برپا عيد
ٿئي گهر گهر!


بلوچستان زنده باد ۽ پنجاب
زنده باد!


سدائين سنڌ زنده باد، پاڪ آداب
زنده باد!

جيبڪترا

ڪلڪتي (ڪول ڪته) ۾ رهندڙ پنجابي ٻوليءَ جي ڪجهه اديبن ۽ قلمڪارن هڪ ادبي تنظيم جو بنياد وڌو. پر جڏهن ادبي سنگت جي نالي رکڻ جو مرحلو آيو ته ڪو به هڪ نالي تي متفق ڪو نه پئي ٿيو  تنهنڪري فيصلو ڪيو ويو ته ادبي تنظيم جو نالو پنجابيءَ جي مشهور مصنفه اَمرتا پريتم سنگهه جي ڪنهن ناول تان کنيو وڃي. پر وري جهڳڙو ان ڳالهه تي شروع ٿي ويو ته ڪهڙي ناول جي نالي تي؟ ان ڪري اَمرتا پريتم جي لکيل سڀني ناولن جا نالا الڳ الڳ پرچين تي لکي ڪڻو ڪڍيو ويو. چونڊيل پرچيءَ کي جڏهن کوليو ويو ته ان تي مصنفه جي جنهن ناول جو نالو لکيل هو، اهو هو جيبڪترا

عبدالله مورائي

عبدالله مورائي
ئيڊن ۾ 3 ايڊيٽس 3 Idiots فلم هتان جي قومي ٽي وي تي هلائي هئن. هاڻي اهو به ته ڪير ٻڌائي نه ته اها فلم هڪ سنڌي ڊائريڪٽر راجڪمار هيراڻي جي ڊائريڪٽ ڪيل هئي. چوڻ جو مقصد ته پاڻ سنڌين وٽ ٻيو به گهڻو ڪجهه آهي ڏيکارڻ لاءِ، جنهن سان قوم جو بهتر کان بهتر تصور قائم ڪرائي سگهجي ٿو. خاص طور تي سنڌين جي دنيائي سطح تي ڪاروباري ڪاميابيون، ٿر، ڪوهستان ۽ ٻين علائقن جي سنڌين جو گهرن کان نڪرڻ ۽ روزگار جي سلسلي ۾ دنيا ۾ ڇانئجي وڃڻ. سنڌي گهرن ۾ رڳو عورتن جون منڍيون ته ڪونه ٿا ڀڃن نه! سنڌي هاڻي نوڪيا فون ڪمپني جي هيڊ آفيس ۾ به آهن ته مائڪروسافٽ ۾ انجنيئر پڻ. پاڪستان آرمي ۾ ته آهن ئي آهن پر ان سان گڏوگڏ يو ايس آرمي ۾ پڻ آهن. نه رڳو مرد پر سنڌي ڇوڪريون پڻ هن وقت دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پروفيشنل نوڪريون ڪن ٿيون. جن کي موقعو مليو آهي، انهن پنهنجو پاڻ ملهايو آهي. موقعا به انهن کي ئي ملندا آهن، جيڪي ان جي ڪوشش ڀرپو طريقي سان ڪندا آهن.
نوٽ هي ٽڪرو عبدالله مورائي جي ڪالم تان ورتل آهي.
روزآني عبرت، مئي 11، 2016ع جي ٿورن سان

هر جاءِ جلوا مون ڪيا، غائب به ٿي حاضر به ٿي

هر جاءِ جلوا مون ڪيا، غائب به ٿي حاضر به ٿي
اول به ٿي آخر به ٿي، باطل به ٿي ظاهر به ٿي.
خوش خيال پنهنجي کي ڪيم، مسجد مندر مئخاني ۾،
موکي به ٿي مئڪش به ٿي، مومن به ٿي ڪافر به ٿي
العشق واري انگور سان، اعليٰ غُليلايون ڪيم
آدم به ٿي حوا به ٿي، شجر به ٿي، شرر به ٿي.
ٻولي حُسن جي ۾ وڃي، هر رنگ ۾ رلجي ويس
ڪرمز به ٿي زردو به ٿي، احمر به ٿي اَخضر به ٿي.
ڪِيئن رئاريم ڪِيئن کلايم، ڪِيئن ڀُلايم ڪِيئن ملايم،
ظالم به ٿي سالم به ٿي، رهزن به ٿي رهبر به ٿي.
هر سن ۾ هوسو هرطرح، هر ڪا خبر هر هر ڏنم
انبياءُ ٿي اولياءُ ٿي، سالڪ به ٿي رهبر به ٿي
اعجاز واري ويس ۾، پنهنجو پروڙيم پاڻ ۾،
پاڳل به ٿي سياڻو به ٿي، بي زر به ٿي با زر به ٿي
اعجاز شاهه