پِي لِنگ هُئانگ

پِي لِنگ هُئانگ (Pei-Ling Huang) اصل تائيوان جي آهي. ھيءَ مائي آمريڪا جي جڳ مشھور ھارورڊ يونيورسٽيءَ مان شاھ عبدالطيف ڀٽائيءَ جي وائي وارن سُرن ۽ انھن جي مدد سان ماڻھن جي نفسيات ۾ فھم فضيلت آڻڻ ڪيئن ٿيڻ جوڳي آھي، جي پس منظر ۾ ته جيڪڏھن انھن سرن کي جديد ترتيبون ڏئي آڻجي جو لطيف جي واين کي ماترن (Meter) آڌار ڪيئن لکي سگهجي جو اولهه جا سنگيتڪار به وائيءَ جي ڌنن کي سندس جديد سازن سان ڇيڙي سگهن. ان تي ھيءَ پي ايڇ ڊي ڪري رھي آھي.

ھوءَ پھريان ته ھر ورهيه آمريڪا مان پنهنجي پي ايڇ ڊي ٿيسز جي سلسلي ۾ ٻه ٽي مھينا سنڌ ايندي ھئي، پر ھاڻي فيلڊ ريسرچ لاءِ سڄي سال لاءِ ڀٽ شاھ تي رهي ٿي. جتان اها استاد منٺار فقير کان وائيءَ جو سرُ ۽ گُر سکي ٿي. ان کان پھرين ھن صوفي موسيقيءَ جي مک سازن جيئن طبلو ۽ ستار وڄائڻ سکيو آهي. ھوءَ ھالا ڀرسان ڳوٺن ۾ وڃي ماين مردن کان وائيءَ بابت لوڪ خيال ٻڌي ۽ سمجھڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته ڪيئن ”وائيءَ“ جي ڪري ھتي جي ماڻھن ۾ ماٺارپ جو مادو ملي ٿو.

نوٽ؛ پِي لِنگ هُئانگ تي لکيل مٿيون مواد سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي.

Advertisements

نير جي بغاوت

صعنتي انقلاب جي نتيجي ۾ برطانيا جي ٽيڪسٽائيل جي صنعت ۾ نير جي کپت تمام گهڻي وڌي وئي هئي. ان ڪري برطانيا نير جي پيداوار وڌائڻ لاءِ پنهنجي قبضي هيٺ آيل ملڪن ۾ مختلف طريقن سان  زوريءَ نير جي پوک پوکرائي جنهن جي ڪري هندستان ۾ ڪڻڪ ۽ ٻين جنسن جي کوٽ پيدا ٿي پئي ۽ نتيجي ۾ غربت اڃان وڌي وئي. ماڻهن تنگ اچي نير جي ڪارخانن کي ٻاهه هڻي ڇڏي هئي. ان زماني ۾ اهڙي بغاوت بنگال ۽ بهار ۾ ٿي هئي. ان بغاوت کي نير (نيل) جي بغاوت جي نالي سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو.

نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

 

روهنگيا

هندستان تي برطانوي راڄ دوران، ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏکڻ بنگلاديش جي چٽاگانگ شهر مان مسلمان آبادي کي لڏائي برما (ميانمار) جي سرسبز علائقي ارڪان ۾ آباد ڪرايو هو.
1872ع واري برطانوي راڄ سرڪار طرفان آدم شماري دوران انهي مسلمان پناهگير ابادي جو انگ 85255 هيو، جيڪو انگ 1911ع تائين وڌي 178467 ۽ 1927ع تائين اهو انگ 48000 تائين پهتو، 2015_16ع اڳ انهن جو انگ 12لک کان مٿي ٿي ويو هو، برطانوي راڄ واري ۾ برما جي وڏن شهرن، ارڪان، سٽوي، پاٿين ۾ بنگالين سميت، پوري انڊيا جا پناهگير آباد ٿيندا رهيا، تنيجي ۾ اتان جا مقامي برمي اقليت ۾ تبديل ٿيندا پئي ويا.

ٻي علامي جنگ دوران برما تي جاپان قبضي جي ڪوشش ڪئي، جنهن دوران مقامي ماڻهن (ارڪانين ) برطانوي غلامي کان بيزار ٿي جاپانين جو ساٿ ڏنو، جڏهن ته برمي پناهگير مسلمانن برطانيا جو ساٿ ڏنو، ۽ اهڙي نموني برطانيا برما جي روهنگيا علائقي کي جاپاني قبضي کان بچائي ورتون، ۽ تنيجي ۾ اتي عالمي جنگ سان گڏوگڏ نسلي فساد به شروع ٿي ويا ۽ روهنگا مقامي (ارڪانين) ماڻهن سان وڙهڻ لڳا، جنهن دوران 20 هزارين ارڪينني مارجي ويا، بدلي ۾ ارڪينن 5 هزار مسلمان قتل ڪيا، روهنگيا کان سواءِ ٻاقي علائقن ۾ جاپانين قتل عام شروع ڪيو، نتيجي ۾ 22 هزار پناهه گير مسلمان قتل ٿيا، جاپانين سان جنگ خاطر برطانيا روهيگا پناهگيرن سان گڏجي  “وي فورس” نالي گوريلا تنظيم جوڙي جيڪا تنظيم جاپانين سان وڙهڻ کان وڌيڪ برما جي مقامي ٻوڌي آبادي جو قتل عام ڪندي رهي، برما ۾ ٻڌمت جون عبادتگاهون ۽ ٻيا سرڪاري ادارا به ڊاهي پٽ ڪيا ويا. جيئن ته 4 جنوري 1948ع ۾ برما برطانيه کان آزدي ماڻي، پر انهي کان اول ننڍي کنڊ ۾ هلندڙ پاڪستان ٺاهڻ جي تحريڪ دوران اتان (برما) جي پناهگير مسلمانن برما جي مايو ۽ روهيگا سميت ٻين علائقن کي پاڪستان (اوڀر بنگلاديش) سان جوڙڻ پئي چاهيو، جنهن لاءِ انهن اتي مسلم ليگ جو قيام رکي علحدگي جي تحريڪ به هلائي، پر محمد علي جناع اڳتي هلي انهن کي گڏ کڻي هلڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو برما جي انهي مسئلي ۾ مداخلت نه ڪندو، جناع جي انڪار کان پوءِ 1950ع ۾ِ انهي مسلم ليگ کي “مجاهد پارٽي” جي نالي سان تبديل ڪري، اتر ارڪاين (روهنگا) کي الڳ مسلم رياست ٺاهڻ جي تحريڪ هلائي وئي، ۽ انهن پاڻ کي روهنگيا چورائڻ شروع ڪيو، جيڪا تحريڪ هٿياربند ويڙهه جي بنياد تي هلندي رهي
1971_78ع ۾ برمي حڪومت مختلف آپريشن ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي پناهگير، بنگالاديش، انڊيا ۽ سنڌ (ڪراچي) لڏي آيا، پر انهي دوران بنگلاديش ۽ برمي حڪومت پاڻ ڳالهيون ڪيون ۽ جنهن جي نتيجي ۾ برمي حڪومت 2 لک مسلمانن کي بنگلاديش مان گهرائي وري پناهه ڏني، پر برما جا مقامي ماڻهو اهو به چون ٿا ته بنگلاديش ۽ برما جي بارڊر تي سختي نه هجڻ ڪري 1980 ع ڌاري ڪيترائي بنگالي نئين سر برما ۾ ايندا پئي ويا، جنهن ڪري برمي حڪومت وري 1982ع ۾ قومي سڃاڻپ جو نئون قانون لاڳو ڪري مسلمان پناهگيرن سميت، چيني ۽ ٻين پناهگيرن کي شهريت ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ۽ وري جهيڙا شروع ٿيا، 1990ع ۾ انهن مسلمان پناهگيرن هڪ نئين تحريڪ هلائي، جنهن دوران انهن پاڻ کي نه صرف روهيگيا چورايائون پر پنهنجي نسلي سڃاڻپ بنگالي بدران عرب نسل مان ڄاڻايائون، ۽ اها به دعوا ڪيائون ته ارڪين (روهنگيا جو حصو) مسلمان جي الڳ رياست آهي، جيڪا 350 ورهيه اڳ مسلمانن ٺاهي هئي ۽ ردعمل ۾ 2011ع ۾ اتان جي مقامي برمين، مسلمان ۽ چينين خلاف آپريشن ڪيو، نتيجي ۾ 2012ع ۾ اتر اراڪين ۾ گهڻائي رکندڙ مسلمانن ۽ ڏکڻ اراڪين ۾ گهڻائي رکندڙ ٻوڌين ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن دوران ٻنهي آبادين هڪٻئي جا ڳوٺ ۽ آباديون ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيون، حڪومت ڪرفيو لاڳو ڪري ڇڏيو ۽ 2012ع جي آدمشماري دوران برمي حڪومت مسلمان پناهگيرن کي برمي شهري نه ڳاڻايو ۽ انهي کي بنگالي پناهگير طور ڄاڻايو، 2016 ع ۾ ميانمار جي بارڊر تي برمي آرمي تي حملا ٿيڻ کان پوءِ برمي حڪومت پناهگير مسلمان خلاف سخت آپريشن ڪيو، جنهن دوران برمي حڪومت جي دعوا آهي ته انهي فسادن کي ڪراچي جا روهنگيا (برمي پناهگير) هٿي ڏين پيا جڏهن ته چيو پيو وڃي ته انهي معاملي ۾ حافظ سعيد پڻ ملوث آهي. ان سان گڏوگڏ علحدگي پسند مذهبي تنظيم ”ارڪان روهنگا سليويش آرمي”  ڪراچي ڄائي برمي (روهنگيا) عطا الله طرفان هلائي وڃي پئي.

نوٽ؛ مٿيون مواد (مضمون) سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي.

سنڌ ۾ آباد ذاتيون ۽ قبیلا

سومرا، لغاري، بجير، آريسر، راهمون، ٽالپر، لوهاڻا، ڪاٺيا، جُوڻيجا، سيلرا، منگي، راڄپر، سوٽهڙ، بروھي، مغيري، جاڙيجا، اڄڻ، مهاڻا، مهر، مسڻ، ابڙا، آريجا، باريجا، مهيسر، سميجا، ساهڙ، شيخ، لنجار، لاکا، هنڱورا، درس، ڏيپر، گهانگهرا، سهتا، مڱريا، ماڇي، سولنگي، مگسي، چانڊيا، کوسا، سهاڳ، ماکيجا، ڏوڏيجا، وساڻ، ڏيٿا، ڏنگراج، ڏهراج، ماهوٽا، چارڻ، انڍڙ، چنا، چاچڙ، پنهوار، دل، راهو، ٻگهيا، دونگهه، دراوڙ، ڀاگڙي، ڀيل، مينگهواڙ، آڱاريا، بڪڪ، برفت، بوزدار،گهانچي، پالاري، پلهه، ٻرڙا، موريا، سنگهار، جت، سميجا، اُڍيجا،بالاچ ، بُڪيرا، ٻارچ، ٻارڻ، ٻئيتال، ٻاگهل، ٻاٻڙا، ٻانهيپوٽا، ٻوڙاڻا، ٻٻر، ٻيلائي، ڀُرڳڙي، ڀنڀرا، تيتري، تماچي، ٿيٻا، ٿهيم، ٽانڪ، ٽانڊائي، ٽڳڙ، کاراڻي، بجاراڻي، ککراڻي، ڏاھاڻي، بليدي، بڙدي، ڊومڪي، جکراڻي، ٽيمڙا، ٺاراڻي ، پاربي، پالاري، پاريهڙي، پرهياڙ، پخالي، پترا، پُسيا، پنهور، پلاه، پونجاڻي، پليجا، پيڃارا، جاداڻي، جانوري، بلوچ، جاڳا، جت، جماري، پير، جوکيا، جکيه، چانهيا، چنڊ، پيرزادا، مرزا، نائچ، ميراڻي، کونھارا، چوهاڻ، راٺوڙ، خاصخيلي، دوراڻي، سنڌي پٺاڻ، دل، دُوها، جروار، ڌماچ، ڏچر، ڍومڪي رها، رانٽا، قاضي، مخدوم، رند، رُوپائي، اوڳاھي، مير، رپڙ، رهبر، ڪنراڻي، زنئُور، زنگيجا، سانداڻي، ساند، سامي، ساٽي، سُرهيه، سوڍا، سيد، سمان، سميجا، سورا، سُوها، بھلڪاڻي، سگريه، سُورجا، سسر، سرواڻ، شينا، شورا، شورائي، شڪاري، ڦقهيري، ڪاٺ، ٻانڀڻ، ڪاريا، ڪاتيار، ڪاٺياڙا، ڪانڌڙا، ڪوٽائي، ڪوري، ڪڪاڻي، ڪيڙانا، بکراڻي، ڪورائي، ڪڇي، ڪنڊراهه، ڪلهوڙا، ڪولهي, مھيشوري، سامٽيا، ڇٽا، ڀنگر، ڪناد، ڏھر، ڪنگهاڻي، ڪلانتري، کاڙڪ، کارائي، کُڏائي، رودناڻي، کوڏيا، کيبر، کوڙ، گُگا، گندرا، گُوندل، گوپانگ، گهگهڙ، گهراڻه، لانگاھ، لاکاٽيا، لوڍا، لُنڊا، لُوجا، لُنڊ، لوهاڻا، کيمٽيا، لُکياڻي، منڇر، مڱڻهار، ڏاھري، بگٽي، نوحپوٽا، زرداري، مري، جلباڻي، گبول، شر، عمراڻي، ڀرو، فاروقي، مهري، ميگهواڙ، ڄاريڪا، مڪراني، ميراسي، مگسي، مينڌرا، مهراڻ پوٽا، منڊا، ناهيا، ناڏيهه، ناريجا، نُهڙيا، نوناري، نورنگ زادا، آخوند، نوتڪاڻي، ونگرا، هاليپوٽا، هولاڻي، آمڙا، اوٺا، بگھياڙ، ارباب، جعفري، اوڀاڙا، آگهيم ، آبلاڻي، اُنڙ ، باگراڻي، باندق، بُوبڪ، بنواڻي ، ببواڻي، بانو شاهي، اوڍيجا، بڊاڻي ، بڪائي بنساري ، بهم، ٻاگل، ٻارڻ، ترڪ، ٻاٻڙا، ٻُرڙا، ٻجوارا، ٻوڙاڻا، ٻوڙا ، ٻڙا ڀان، ڀُٽا، ڀنڊ، ڪولاچي، ملڪاڻي، تارڙا ، تتري، سبزوئي، ٽنگر، ٽويا، ٽانڍائي ، ٽيمڙا ٿهيم، ٿهيمور، مانجھي، پنهور، پارهيڙي، پتوجا، تيغاڻي، پاتڻي، پُسيا، پليپوٽا، پير، پرهياڙ، پونجاڻي، مھيسر، ناگوري، پارئي، سريوال، ٽويا، جت، جتوئي، جوڻيجا، جُماڻي ، جاداڻي، جوڳي، جنگاهي، پيچوھا، جاکرا، جڳيا، سيٺار، مرگھر، جهنڊيل، چوهاڻ، سنديلا، گھمراڻي، چالڪ، ابڙيجا، چنڊاڻي ، ڇلگري، دائوداڻي، دل، دوراڻي دبائي ، ڌانڌل، ڌڙيا، قائم خاني، ڏاهري، ڏچر، ٿلھا، ڏڦائي ، ڊاڀائي ، ڊاگوري، زيند پوريا، ٻھرام، دشتي، ڇڄڙا، سهتا، بوزدار، جيسر، سمان، سُوها، گھمڻ، گجر، ڊيشڪ، رائو، سميجا، جٽ، سانگي، بوري، سورجا، گرگيز، ٻگھيا، راھمون، لورا، واھوچا، ملاح، سخيراڻي، سوڍا، سنڙا، ٿھيم، سيڪڙا، سرواڻ، ڄامڙا، سٺيا، سائي، سسيا ، سورائي، سرائي، سامي ، شينا، شاعر، شڪاري ، ڪناند، گھوٽا، ڪهيري، رُڪ، ڪيڙانا، ڪانٿ، ڪيريا، ڪٽپر، بٽ، ڪٽوھڙ، ڪنگاڻي، چانگ، ڪنڊراهه، ڪوچائي ، ڪوچايا، گوپانگ، ڪوٽي ڪانڀائي، ڪُونجڙا ، ڪهراڻي ، ڪارڙا ، ڪوٽائي، ڌاريجا، سوڍر، جسڪاڻي، ڪنڍائي، برھماڻي، ڪلاڻي ، ڪڪاڻي ، ڪهيرائي، گھمرا، گھانگھرا، چنجڻي، کڏا، قاسمي، کوڙ، کاٿڙائي، زنگياڻي، گشڪوري، ڀاٽيا، گُرماڻي، گڊا، خواجا، گاڏار، گندرا، راھو، گوگيڙا ، گهوٽا، نندواڻي، گهوٻلا، گُهريائي، گهُوٽ، واگھري، ٻاليشاھي، گُهمڙائي، ڳاڙها، لونيا، لُوڻيا، ھنڱورجا، لوهار، لنگا، لنڍا، لڳائي ، لاڻا ، لُوڻائي، پسايا، مستوئي، لڙائي ، لاڙائي ، لوهاڻا ، مڱڻيجا، ملاڻا، موراج، مُچارا ، مُنارا، مُٽا، مينڌرا، ميرجت، موچي ، دايا، ماڇي، ميراڻي، من واڍا، پلھ، وڪيا، ولڙا، ويڄ، ولاسيا ، ولهاري هولائي، هٿيار، هيلايا، هالا، هنڱورا، هنڱورجا، بشير، باگڙي، رانگڙ، ُوهڙ، ٻُهريا، ٻارڻ، ڀڏالا، عالماڻي، ٿهيمور، سربازي، دائودپوٽا، ٿهيم، ٽوها، ٽيمڙا، پريا، ٺاڪرا، پاڏائي، پاهيڙي، پرهياڙ، پنهور، جت، ڪاغزي، جوڻيجا، اوڏ، جهانگياڻي، چارا، چوهاڻ، چالڪا، رستماڻي، چيريا، درس، ڌانڌل، ڏچر، ڊُهڙ، ڍينڍڙيا ، ڍيرا، راڄا، جھنڊير، بزنجا، رڇا، قيصراڻي، زيند پُوريا، سيکڙا، سقميجا، راجپوت، سيال، سمان، ٻپڙ، ڪاتيار، ڪنڀار، لاڙ، ڪرمتي، کھڙا، ڪيهر، گرگلا، کٽي ، کنيرا، کتري، ڪلوڙ، وڳڻ، ٻائيتار، گڊا، تنيا، گهگهيرا، مورائي، گُهنالاکا، لوڊا، مالهيا، مالاڻا، مانڌريا، ميراسي، منڌرا، مچولائي، مُنارا، ماڇي، نُهڙيا نوتيار، واڍا ، روجھاڻي، ونگائي، زھري، مينگل، هنڱورا، گپتا، هنڱورجا، ڀڳت، آٿلا، نوراني، اڍيجا، بُدا، ويسر، بُنڙا، بُڪيرا، بوهڙ، باگڙي ٻارڻ، ٻُگهيا، ٻاٻڙا، ڀائل، ٽالاڻي، ڀٽ، ڀٽي، ڀنگي ، ڀنڊ، ڀاڏائي، تارڙا، دراني، ٿهيم، ٿيٻا، ٿُڙيا، ٿهيمور، ريٻاري، ٽانڊيا، پارابي، پتافي، چولياڻي، ڪلر، خوجا، پرهياڙ، پارهيڙي، پنهور، پنڀار، پنڃارا، پير، پکاڙا، موچي، ڪُنور، اڪراڻي، نھڙيا، جوڻيجا، جت، ڪلھوڙا، جويا، وگھيا، جنڊاڙا، ھاشمي، ڪوير، اوڍا، مزاري، جهولائي، عرساڻي، نون، چاوڙا، ٿريا، چيريا، ڏنور، جيلاني، ساھڙ، ڇريجا، ڇڇائي، گائينچا، چرياڻي، راشدي، ڇڇر، هليا، دل، درس ڌانڌل، ڌاڙيا، ڌنڌڻ، آسواڻي، نانگراج، گھنيا، ڏچر، ڏيسرا، ڄام، رخشاڻي، کٽياڻ، راڄسي پوٽا، رٽا، رٻيسٻاري، پشوري، زرداري، ساڙها، جاڙيجا، لاشاري، سميجا، مالھي، لڪياري، گورچاڻي، سمان، سهتا، سُکپُوريا، انصاري، سروا، لولائي، گڏاڻي، مٺياڻي، ڦلپوٽو، جعفري، ملڪ، ڪامادي، ڪمانگر، شنباڻي، شاهاڻي، جاگيراڻي، اعواڻ، ڪلادي، راهوجا، گاڏهي، سرڪي، جمالي، موريجا، موروجا، تنيا، نندو، ڌونڌو/ ڌونڌو، عارباڻي، اوڍاڻا، سناڻي، وهريا، بوسڻ، ساسولي، اگهم، ڪوڏراڻي، ڪماريا، ايري، جهيجا، جيها، هڪڙا، ڪيهر، ڪناسرا، ڌوڻ، ڀيا، سندراڻي، پهوڙ، شجراع، ميمڻ، راڻا/رانا، جهتيال، الرا، اوڍا، مارفاڻي، مٺاڻي ڄامڙا، ماڪا، ڏيرو، آگاڻي، وسير، ويسر، جنجھ، ڀنڀرا، تمراڻي، مهراڻي، چاڪراڻي.
نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

بلوچستان ۾ ڳالهجندڙ ٻوليون

بلوچستان ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون.

بلوچي:

بلوچستان ۾ بلوچيءَ جا ٻه لهجا آهن. جن مان هڪ اولهه وارو يا مڪراني لهجو آهي. بلوچي جو هي لهجو سڌو سنئون پهلوي ۽ سيٺي ٻولين جي پاڻ ۾ گڏجڻ سان وجود ۾ آيو آهي. هن لهجي ۾ گهڻو ڪري خالص عربي اکر ڪونهن، جيڪا پهلوي ٻوليءَ جي خاصيت آهي. هن لهجي ۾ خو جي جاءِ تي و ڪتب آندو ويندو آهي ۽ جن لفظن ۾ ج ايندو آهي انهن جي جاءِ تي ح کي سنهو ڪري يا آواز کي ڪيرائي ڪڍيو ويندو آهي يا ح جي بدران ه ڪتب آندو ويندو آهي. مثال جي طور تي خواب کي واب ۽ خان کي وان چيو ويندو آهي.

بلوچيءَ جو ٻيو لهجو اوڀر وارو لهجو سڏجي ٿو. جنهن کي گهڻو ڪري خالص بلوچي سمجهيو وڃي ٿو، پر ان ۾ به سنڌي، پنجابي ۽ پشتو جا گهڻا ئي ٻولَ شامل آهن. جنهن جي ڪري ان ۾ هڪ نموني جي سختي اچي وڃي ٿي. جنهن تحت ان ۾ شروعاتي بندشي اکر ک، پ، ت ۽ ٽ هڪ خاص سختيءَ يا زورائتي نموني سان ڳالهايا ويندا آهن. هي هندستاني بندشي اکرن کان گهڻا مختلف ۽ الڳ آهن، پر پوءِ به ٻنهي ۾ گهڻو فرق به ڪونه آهي ۽ بلوچ هڪٻئي جي ڳالهه سمجهي ويندا آهن.

ان کان سواءِ رخشاڻي مڪراني بلوچن کان الڳ نموني جي ٻولي ڳالهائيندا آهن، جيڪا رخشاني بلوچي سڏجندي آهي.

براهوي:

بلوچستان ۾ براهوي يا بروهي ٻولي پڻ ڳالهائي ويندي آهي. هي دراوڙي گروهه جي زبان آهي. هن جي باري ۾ سڀ کان پهريائين ڊاڪٽر گريرسن ٻڌايو هئو ته براهوي اصل ۾ دراوڙي زبان آهي. براهوي ۾ ۾ گهڻا ٻولَ سنڌي، بلوچي ۽ فارسيءَ جا آهن. پر حالتن جي جبر ڪارڻ براهوي زبان جا گهڻا تڻا دراوڙي لفظَ نه واپرائجڻ ۽ واهپي ۾ نه هئڻ سبب ختم ٿي ويا آهن، پر پوءِ به براهوي جو بنيادي ڍانچو اڄ به دراوڙي ئي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. سرواڻي براهوي ٻيو جهالاڻي براهوي جنهن تي سنڌي ٻوليءَ جو تمام گهڻو اَثر خاص طور تي نظر اچي ٿو.

پشتو:

بلوچستان ۾ پشتو خاص ڪري اوڀر واري بلوچيءَ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان جا به ڪيترا ئي لهجا آهن. انهن مان سبيءَ جي بلوچي سنڌي گاڏڙ ۽ مَري قبيلي جا پٺاڻ جيڪي بلوچ قبيلي ۾ شامل آهن بلوچي گاڏڙ پشو ڳالهائيندا آهن. غلزئين ۽ ڪاڪڙن جي پشتو ۾ پڻ فرق آهي. اهڙي نموني دڪي، بوري، ترنيائو ان جا مخلتف لهجا آهن ۽ سبيءَ جي علائقي ۾ سنڌي گاڏڙ پشتو ڳالهائي ويندي آهي.

ٻيون ٻوليون

ڄاٽڪي ٻولي ڪڇي لهجي ۾ ڳالهائي ويندي آهي. ان کي ڄاٽ ۽ ڪجهه بلوچي قبيلا ڳالهائين ٿا. ڪٿراني ۽ جدگالي سڄي اولهه بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي سنڌي زبان جي هڪ شاخ آهي ۽ جڳدالي ۽ سنڌي زبان ۾ رڳو لهجي جو فرق آهي.

ساڳي نموني لاسي جيڪا لس ٻيلي ۾ ڳالهائي ويندي آهي، اها به سنڌي زبان جي ئي هڪ شاخ آهي يا لهجو آهي ۽ ان کي براهوي يا بروهي جدگالي به چيو ويندو آهي.

دهواري، فارسيءَ جي بگڙيل شڪل آهي ۽ هن جا مصدر براهوي مان ٺاهيل آهن ۽ اها به بنيادي طور تي سنڌي ٻوليءَ جو ئي لهجو آهي. ان کان سواءِ هڪ ٻيو لوهري لهجو به آهي جنهن کي مڪا چيو وڃي ٿيو.

ان کانسواءِ بلوچستان ۾ اهڙي به ڪيتري ئي آبادي رهي ٿي جن جي زبان فارسي آهي. ان جا به ٻه لهجا آهن. هڪ افغاني ۽ ٻيو ايراني، جيڪا گهڻو ڪري مڪران جي علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ان کانسواءِ بلوچستان ۾ دري، تاجڪ، سنڌي، پنجابي ۽ سرائيڪي ٻوليون به وڏي انگ ۾ ماڻهو ڳالهائين ٿا.

نوٽ: مٿيون مواد يا ڄاڻ سوشل ميڊيا (فيس بڪ) تان ورتل آهي.

نوٹ: مندرجہ بالا معومات سوشل میڈیا (فیسبک) سے لی گئی ہے۔

لڇمڻ سنگهه

لڇمڻ سنگهه: سنڌ جي تاريخ جو هڪ ورق

لڇمڻ سنگهه ٿر جي هڪ شهر ڇاڇري جي هڪ وڏي ۽ مشهور شخصيت هئو. 1977ع جي هڪ رات اُٺن تي چڙهي پنهنجي پريوار يا آڪهه (خاندان) سان ٿر سان لڳندڙ ڀارت جي سرحد پار ڪري راجسٿان جي رياست ڏانهن هليو ويو. صبح جو مقامي ماڻهن ڏٺو ته سندس گهر جا ڏيئا ٻرن پيا پر لڇمڻ سنگهه ۽ ان جي آڪهه موجود ڪونهي. ان کان پوءِ سندس ڀارت وڃڻ جي خبر ٿر سميت سڄي سنڌ ۾ پکڙجي وئي هئي. لڇمڻ سنگهه پنهنجو اباڻو وطن ۽ گهر ڇو ڇڏيو ان جا اڄ ڏينهن تائين ڪي به وچور يا تفصيل آڏو نه اچي سگهيا آهن.

فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ لڇمڻ سنگهه قانون ساز اسيمبليءَ جو رُڪن رهي چڪو هو. سندس پِتا (والد) لال جِي پڻ 1953ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جو رُڪن چونڊيو ويو هو ۽ 1936ع ۾ سندس ڏاڏو کجي سوڍو پڻ سنڌي اسيمبليءَ جو رڪن چونڊيو ويو هو.

لڇمڻ سنگهه کي ڀارتي شهريت ملڻ کانپوءِ اتان جي پئنچائت جو مُکي (سرواڻ) پڻ چونڊيو ويو هو.

پاڪستان جي پرڌان منتري يا وزير اعظم ذوالفقار علي ڀٽي راڻي چندر سگهه، مير علي بخش ٽالپور کي انڊيا موڪليو هو ته جيئن اهي سنڌ مان لڏي ويل لڇمڻ سنگهه کي ڀارت مان واپس سنڌ اچڻ تي راضي ڪري سگهن، پر لڇمڻ سميت ساڻس گڏ لڏي ويلن واپس سنڌ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو.

لڇمڻ سنگهه 82 ورهين جي ڄمار ۾ ڀارت ۾ ديهانت ڪري ويو.

سنڌي ٻوليء تي فارسيء جو اثر

سنڌ ۽ فارس جا اوائلي ناتا رهيا آهن. ڪجھ عرصو سنڌ ، فارس شهنشاهت جو حصو به رھي آهي تنهنڪري ٻنهي ٻولين جو هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿيڻ هڪ فطري عمل آھي.

اسان گهڻون پوئتي نٿا وڃون پر ويجهڙائي واري تاريخ مان خبر پئي ٿي ته سومرن جي آخري دؤر ۾ پارسيءَ کي سنڌ جي حڪومت ۾ درٻاري زبان جو درجو ملي چڪو هو. ان کان پوءِ سمن، ارغونن، ترخانن، ڪلهوڙن، ميرن ۽ انگريزن جي شروعاتي دؤر تائين پارسي نه صرف سنڌ جي مڪتبن، مدرسن جي زبان رهي، پر ان کي درٻاري زبان جو درجو حاصل رهيو. انهن دورن ۾ نه صرف سنڌ جي عالمن، اديبن ۽ شاعرن ان جو مطالعو ڪيو، پر ان ۾ سخن سنجي ڪئي. انهيءَ زماني ۾ پارسيءَ جي اهميت جو اندازو هنن ٻن چوڻين مان، جي ان وقت مشهور هيون، لڳائي سگهجي ٿو.

پهرين چوڻي: پارسي گهوڙي چاڙهسي.
ٻي چوڻي: پڙهي پارسي وڪڻي تيل، ڏسو قدرت جو کيل.
پارسي زبان سان ايتري پراڻي ۽ ويجهي ناتي سببان پارسي زبان جو سنڌي زبان تي وڌ ۾ وڌ اثر ٿيو آهي. ايتريقدر جو لاتعداد لفظ، اصطلاح، پهاڪا ۽ چوڻيون سنڌي ٻوليءَ ۾ پنهنجي مستقل جاءِ والاري ان ۾ اهڙو رلي ملي ويا آهن جو اهي سنڌي ٿا لڳن.
پهريون اثر جو سنڌي ٻوليءَ پارسي زبان کان قبوليو آهي، سو آهي، سنڌي آئيويٽا يعني الف بي ۾ اضافو. پ- چ- گ پارسيءَ جا حرف آهن، جي سنڌي الف بي ۾ اهڙا شامل ٿي ويا آهن، جو اهو پتو ئي نٿو پوي ته اهي ڪي ڌاريا آهن.
ڪي پارسي لفظ پنهنجي اصلي شڪل ۾ ئي سنڌيءَ ۾ اهڙيءَ طرح رائج ٿي ويا آهن، جو اهي پنهنجا لڳن ٿا ۽ نه صرف هرڪو ماڻهو انهن کي سمجهي سگهي ٿو، بلڪ انهن کي پنهنجي روزمره گفتگوءَ ۾ رواني سان پنهنجن سنڌي لفظن وانگر استعمال ڪري ٿو. ڪي لفظ هي آهن:
دل، حسن، عشق، عاشق، دلبر، جنگ، آواز، آرام، خوشي، شادي، آباد، برباد، شاه، شهنشاه وغيره.
ڪن پارسي لفظن وري پنهنجي ٿوري گهڻي صورت بدلائي ڇڏي آهي. جهڙوڪ پارسيءَ جي پيرهن لفظ کي اسين پهراڻ چئون، لته کي لٽو، مزدور کي مزور ۽ مزدوريءَ کي مزوري، پالان کي پالاڻ، ڪنج کي ڪنڊ، ڪرته کي ڪڙتو، مرهم کي ملم چئون.
پارسي زبان جو سنڌي گرامر تي پڻ گهرو اثر آهي.
سنڌي زبان ۾ ڪيترا فعل پارسي زبان وارا مروج ٿي ويا آهن ۽ انهن کي اسان پنهنجو بنائي ڇڏيو آهي. مثلاً: آزمودن مان آزمائڻ، خريدن مان خريدڻ، بخشيدن مان بخشڻ، فرمودن مان فرمائڻ.
پارسيءَ جا ظرف به اسين سنڌيءَ ۾ استعمال ٿا ڪريون جهڙوڪ: اڪثر، آخر، آئينده، بغير، جلد، هرگز وغيره.
۽ هي حرف پڻ عام جام استعمال ڪندا آهيون: اگر، مگر، البته، ليڪن.
ڪي حرف ندا اسان پنهنجا بڻائي ڇڏيا آهن: بس، خبردار، خوب، شاباس.
اسان سنڌي زبان ۾ ڪيتريون پارسيءَ جون اڳياڙيون ۽ پارسي اڳياڙين وارا لفظ استعمال ڪندا آهيون، جن مان ڪي آهن: هر، در، بر، با، بد، بي، با. اسان سنڌيءَ ۾ چئون ’بي ڍنگو‘. هاڻي ان جي اڳياڙي ’بي‘ جنهن جي معنيٰ آهي کان سواءِ، سنڌي لفظ ’ڍنگو‘ سان استعمال ڪيل آهي ۽ لفظ جي معنيٰ ٿي بي ترتيب. ساڳيءَ طرح چئون بي لڄو، بي پتو، بي ڌڙڪ.
ساڳيءَ طرح پارسي اڳياڙي ’هر‘ سنڌي لفظن سان ملائي چئون هرڪو، هرهڪ، هرڏينهن، هرهنڌ.
جهڙيءَ طرح پارسي اڳياڙيون سنڌيءَ ۾ استعمال ٿين ٿيون. اهڙيءَ طرح ڪيتريون پڇاڙيون پڻ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ ري، باز.
اسان سنڌي لفظ ’ٺڳ‘ جي پٺيان ’باز‘ لڳائي چئون ’ٺڳ باز‘ ساڳيءَ طرح چئون مڪي باز، ٺونشي باز، چالباز.
اسان سنڌيءَ ۾ خاص طرح ڪجهه وقت پارسيءَ جو انڪاري لفظ ’م‘ يعني ’نه‘ عام جام استعمال ڪندا هئاسين. جيئن: م ڪر، م چئو.
شاهه صاحب چوي ٿو:
هو چون تون م چؤ واتان ورائي
ٻئي هنڌ چوي ٿو:
م ڪي رڙ، م ڪي رو، م ڪي ڪر ڪيهون
پارسي زبان جا ڪيترا محاورا ۽ لفظ اسان ساڳيا استعمال ڪندا آهيون يا انهن جا ترجما استعمال ڪندا آهيون.
ڪي جملا اسان ساڳيا پارسيءَ وارا ئي استعمال ڪندا آهيون:
همت مردان مدد خدا.
اول خويش پو درويش.
از تو حرڪت از خدا برڪت.
اول طعام بعد ڪلام.
سنڌيءَ ۾ هي پهاڪا پارسي پهاڪن جو ترجمو آهن: اسان چئون، ’جيڪو کڏ ٻين لاءِ کڻندو سو پاڻ ان ۾ پوندو‘. ان جو پارسي پهاڪو آهي ’چاه ڪندان را چاه درپيش‘.
اسان چئون ’ڪوه ولو پر پنڌ ڀلو‘. پارسيءَ ۾ چون: ’راه راست به رو گرچه دور است‘.
پارسي ۾ چون، آب نديده موزه ڪشيده. اسان چئون پاڻيءَ کان اڳ لٽا لاهڻ.
پارسي شاعريءَ جو به سنڌي شاعريءَ تي گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ پارسي شاعريءَ جي اثر ڪري عروضي شاعري مقبول ٿي آهي. پارسي شاعريءَ جي اثر ڪري ڪيتريون صنفون جهڙوڪ: غزل، مثنوي، قصيدو، مرثيه وغيره سنڌ ۾ مقبول ٿي ويا آهن.
پارسي شاعريءَ جي خيالن جو پڻ سنڌي شاعرن تي گهڻو اثر آهي، جيڪو شاه ڪريم، شاهه لطيف کان وٺي اڄ تائين هليو اچي. مثلاً: شاه ڪريم جو هي بيت:
پاٺيون جان نه ڪجن، روئي ڌوئي اکڙيون،
جر ڪجر جن اکين ۾، سي ڪيئن پرين پسن.
روميءَ جي هن شعر کان متاثر ٿي چيل آهي:
خار را از چشم دل گرير ڪني،
چشم جان را حق به بخشد روشني.

 سنڌ ويزن, Courtesy: Sindh Vision

نوٽ؛ مٿيون مواد علي مردان راهوجو جي ٿورن سان سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي

جمائما خان

جمائما خان دنیا جي نوي امیر ترین شخصن مان هڪ سر گولڊ سمٿ جي ڌيءَ آهي. توڻي جو اها يهودي گهراڻي ۾ ڄائي هئي، پر پاڻ ذاتي طور تي سيڪيولر ذهن رکندڙ انسان آهي. هن 1995ع ۾ عمران خان سان پرڻو ڪيو هو. 2004ع ۾ ٻنهي ۾ طلاق ٿي وئي. جمائما، عمران خان جي ٻن پُٽن جي ماءَ پڻ آهي.

يوم ڪپور

يهودي مذهب ۾ هڪ ورهيه ۾ هڪ روزو 24 ڪلاڪن جو رکيو ويندو آهي. ان ڏينهن کي يوم ڪپور (Yom Kippur) چيو ويندو آهي. يهودي مذهب جي مطابق ان ڏينهن خدا اڳئين ورهيه لاءِ نصيب ۽ قسمت لکندو آهي. يوم ڪپور يهودي مذب ۾ سڀني ڏينهن کان وڌيڪ اهم آهي. جيئن ته يهودي مذب ابراهمي مذهبن جو سڀ کان پهريون مذهب آهي ۽ مسيحي (عيسائي) مذهب ۽ اسلام پڻ ابراهمي مذهبَ آهن تنهنڪري انهن ٽنهي مذهبن ۾ تمام گهڻيون هڪجهڙايون پڻ آهن.

آپريشن بِلو اسٽار

هندستان جي رياست پنجاب ۾ سِکن خلاف آپريشن بِلو اسٽار جي نالي سان هڪ خوني آپريشن ڪيو ويو هو.
هاڻوڪي امرتسر ۾ سِکن جي چوٿين گُرو رام داس هڪ تلاءَ جي کوٽائي ڪرائي ۽ ان تلاءَ کي امرت سروور جو نالو ڏنو، ۽ گُرو ارجن ان تلاءَ جي وچ ۾ ”ھرمندر“ جي تعمير ڪئي ۽ سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ حضرت ميان مير سنڌيءَ کي ان مندر جي پيڙھ جو پٿر رکڻ جي گذارش ڪئي.
جڏهن هندستاني آئين ۾ سک ازم کي الڳ مذهب مڃڻ بدران هندو ڌرم جو ئي هڪ فرقو سڏيو ويو ته سکن کي اها ڳالھ نه وڻي
سنت جرنيل سنگھ ڀنڊروالا اڪالي تخت سنڀاليندي ئي هندستان سان بغاوت جو اعلان ڪيو ۽ امرتسر واري سونھري گُردواري کي پنهنجي سرگرمين جو مرڪز بڻايو ته 1984ع ۾ جون مهيني جي پهرئين هفتي ۾ اندرا گانڌي جي حڪومت بلو اسٽار نالي آپريشن ڪندي اڪالي تخت ۽ گولڊن ٽيمپل تي ڪاهه ڪري ڇڏي.
ان ڏينهن هڪ سک گُروءَ جي ورسي هئي، جنهن ڪري وڏي انگ ۾ مرد عورتون ۽ ٻار سونهري درٻار اندر موجود هئا، گوليون لڳڻ سبب ڪيتريون ئي بي گناهه جانيون پنهنجي زندگيءَ تان هٿ ڌوئي ويٺيون.
قديم علمي لائبريري ڇار جي ڍير ۾ تبديل ٿي وئي.
پوءِ هندستان جي حڪومت پنهنجي خرچ تي گولڊن ٽيمپل جي ٻيھر تعمير ڪرائي، پر سکن ان کي نه قبوليو ۽ ان حڪومتي تعمير کي ڊاهي پٽ ڪري، سڄي دنيا جي سکن وٽان چندا گڏ ڪري سونهري گُنبذ جي ساڳي نموني ۾ اڏاوت ڪئي، جهڙي خوني آپريشن کان اڳ هئي.
سِکن پنهنجي پيارن جي خون ۽ عقيدي جي مينارن جي بي عزتيءَ کي برداش نه ڪيو ۽ آخر پنڊت جواهر لعل نهرو جي ڌيءَ ۽ هندستان جي پرڌان منتري اندرا گانڌي جي ڇاتي ۾ بارود لاھي پنهنجو انتقام ورتو.
افضل شر
نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا (فيسبُڪ) تان ورتل آهي

هاڻوڪي انسان جي آفريڪا ۽ ايشيا کان آمريڪا تائين سفر جي تاريخ

هاڻوڪو انسان اٽڪل ڏيڍ لک سال اڳ آفريڪا مان نڪري هاڻوڪي يمن پھتو، اهو عربستان جو ڏاکڻو علائقو وٺندي، ايران ان کان پوءِ سنڌ پھتا. اتان کان ٽن حصن ۾ ورهائجي، ھڪ اوڀر طرف نڪري ھندستان، کان انڊونيشيا ۽ اٽڪل 40 ھزار سال اڳ آسٽريليا پھتا. ٻيو حصو، پنجاب سرحد کان ٿيندي چين، سائيبيريا، الاسڪا ۽ اٽڪل 25 ھزار سال اڳ هاڻوڪي نارٿ آمريڪا پھتا. ٽيون حصو بلوچستان ايران ترڪي کان ٿيندي يورپ پھتو. ياد رھي ھي انساني سفر ھزارين سالن تائين ھزارين نسلن ڪيو آهي.
نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي

سيوهڻ ۽ شو ديوتا

اڳي سيوهڻ شو ديوتا جو مها مندر هو ، پاڪستان ٺھڻ کان پوءّ شو جو لنگم اتان هٽايو ويو ، اهو سيوهڻ تي سيوهڻ نالو شوا جي نالي سان پيل آهي ، ”شو“ _ ”واهڻ“ معنا شو مهان ديوتا جو ڳوٺ، آستانو يا آشرم ۔ ڌمال ۽ نغارا جيڪي وڄايا وڃن ٿا اهي شو جي دهلڙي جو تسلسل آھن،  اڄ به جتي به مندرن ۾ توهان ويندوءّ شو جي تصوير سان جيڪي ٻيا نانگ بلائون لٽڪيل هونديون اتي انهن سان گڏ دهلڙي جو نشان به ضرور هوندو۔

گوادار

گوادار کي ڪلاچ وادي ۽ دشت وادي به چيو ۽ سڏيو ويندو آهي. گوادر مڪران جي تاريخ ۾ ڏاڍو اهم رهيو آهي. اهو علائقو صدين تائين ايران جو حصو پڻ رهيو آهي. خان آف قلات مير نصير خان 1783ع ۾ گوادر کي عثماني شهزاديَ سيخ سعد کي تحفي ۾ ڏئي ڇڏيو هو. 1955ع ۾ مڪران کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. 1858ع ۾، پاڪستان جي وفاقي حڪومت 10 ملين ڊالرن ۾ عمان حڪومت کان گوادار خريد ڪري ورتو هئو. 1971ع ۾ جڏهن وٽ يونٽ ٽوڙيو ويو ته قلات، گوادر ۽ لسٻيلو جو پهريائين سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو حصو هو، ان کي  ڪراچي ڊويزن کان الڳ ڪري بلوچستان صوبو ٺاهيو ويو هو. ان کان پهرين گوادر وفاقي حڪومت جي ملڪيت هو.

دن هيٺان دٻلي

شاعري؛ پوپٽي هيراننداني

دن هيٺان دٻلي
دن هيٺان هي دٻلي آه
يا اتپتي جي ندي اصلي آه؟
آ عوررت جو هي نفيس انگ
يا انسان جي آمد جو ازلي لنگه؟
هيءُ هاٿي جي
منهن وارو ٽڪنڊو
آه ڪام ديو جو
سونهارو جهنڊو؟
هي آهي ماديات جي
نجي دل
يا پرش پيار جي
آخري منزل؟
هيءُ ماڻڻ ڀوڳڻ جي
اونهي غفا
يا عورت جي تباهي واري قضا؟
هي ٻل ڪمزوري جو
عجيب ميل
يا پرش پرڪرتي جو
انوکو کيل؟
نانءُ هن جو ڳيهڻ آ
ڇا ڇا نه هيءَ ڳرڪائي ٿي!
پرش جو ٍآهم
پتيءَ جي شخصيت
پنهنجي سامهون جهڪائي ٿي
دشمن جو حملو
انسان جي لعنت
سڀ سر سهسائي ٿي
پنهني اندر
سرشٽي جو ٻج
نهائين بڻجي پهچائي ٿي
تن من پيءُ جو آسانيء سان
پٽ تائين پهچائي ٿي
هن آنند جي لئي
ڀوڳ جي مئي
چؤڌاري ترگڻي مايا
آنادي پرش جي ڪايا
جيون جا ڪل مقصد چار
ڪلا سياست ۽ ٻيا به خمار
گهمندا رهيا
ڦرندا رهن
گهمندا رهندا

نوٽ؛ مٿئين شاعري سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

The above Sindhi poetry of Popatti Hiranandanni, the ‘Pouch below the bellybutton’ had published in the  ‘Koonj’ magazine, Bombay (Mumbai), India issue of March 1973

جيئندي بهڻ

شهيد سورهيه بادشاه پير پاڳارو جي گرفتاري کان پوءِ سندس اُٺڻي قرار ڏنل بي قصور ”جيئندي بهڻ“  کي سندس ڀاءُ سائين رکيو بهڻ ”ڪاري“ قرار ڏئي ڪهاڙيءَ جا وار ڪري ابدي ننڊ سمهاري ڇڏيو هو.
هي ان زماني جي ڳالهه آهي جڏهن پهرين حُر بغاوت جيڪا 1893ع کان 18966ع تائين هلي هئي، انهيءَ حُر بغاوت جو اهم اڳواڻ بچو خاصخيلي هو، جنهن کي عام طور تي ”بچو بادشاه“ ڪري سڏيندا هئا. سندس ٽولي ۾ سائين رکيو بهڻ به هڪ هو. سائين رکيو بهڻ هڪ مشهور حر فقير ٿي گزريو آهي ۽ بچو بادشاه جي وزير سان مشهور پيرو وساڻ المعروف ”پيرو وزير“ سان گڏ انگريزن خلاف بغاوت ۾ ليوڪس واري زماني ۾ شهادت ماڻي.
رکيو بهڻ جي شهادت کانپوءِ سندس پٽ والي ڏنو بهڻ جيڪو پيءُ جيان هڪ مشهور حُر فقير ٿي گزريو آهي پنهنجي پيءَ جي نقش قدم تي هلندي ٻي حُر تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. پاڻ بچوءَ جي انگريزن خلاف بغاوت ۾ هڪ مٿير جوان جيان حصو ورتو ۽ انهن حُرن مان هڪ هو جن کي پوءِ دکن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. جلاوطني ختم ٿيڻ کان پوءِ ساڳي ئي جذبي سان حُر تحريڪ لاءِ اڃا وڌيڪ ڪم ڪندو رهيو.
نيٺ والي ڏنو بهڻ 14 مارچ 1942ع ۾ کينواري واري جنگ ۾ خيرپور ميرس جي ناظم تي حملي دوران 6 حُرن سان گڏ شهيد ٿي ويو. ۽ خيرپور رياست جو ناظم به 5 پوليس وارن سان گڏ مارجي ويو هو.
خانداني شهادتن ۽ مشڪل صورتحال باوجود شهيد والي ڏني جو جوان پٽ سائين رکيو بهڻ (ٻيو) جنهن تي پنهنجي شهيد ڏاڏي جو نالو رکيو ويو هو، سو حُرن جي ٽولن سان گڏجي ڪيترن ئي معرڪن ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ اهم 20/ 21 مئي 1942ع مئي جي رات تي ٿر کان گزرندي هندستان ويندڙ ٽرين تي حملو ڪيو. ان کان سواءِ ٿر ۾ ايڇ ٽي لئمبرڪ تي پڻ گڏيل ٽولي جي مدد سان حملو ڪيو پر ايڇ ٽي لئمبرڪ معجزاڻي طور بچي ويو.
19 مئي 1942ع تي ڪوٽ نواب تي حملي سميت ڪيترن ئي ڪارواين ۾ حصو ورتو ، ۽ آخرڪار 25 مارچ 1946ع تي ڳوٺ عثمان هنڱورو ۾ ويڙه کان اڳ پيش پيو. ياد رهي ته انهيءَ ويڙه ۾ رستم هنڱورو شهيد جڏهن ته اله بچايو خاصخيلي زخمي حالت ۾ گرفتار ٿي ويو.
اسان هاڻ اصلي موضوع تي اچون ٿا ته جيئندي بهڻ ڪيئن .ڪاري“ قرار ڏئي شهيد ڪئي وئي.
جيئندي بهڻ جو ڀاءُ سائين رکيو پيش پوڻ کانپوءِ جڏهن سينٽرل جيل حيدرآباد پهتو ته جيل ۾ حُر تحريڪ جون ڪيتريون ئي ساروڻيون بيان ڪيون. ايڇ ٽي لئمبرڪ جو ڪتاب (Terrorist) سائين رکيو بهڻ جي ساروڻين تي مشتمل آهي. انهيءَ ڪتاب جوسائين عطا محمد ڀنڀرو صاحب ترجمو ڪري ”حُر گوريلا جنگ“ جو نالو ڏئي 2002ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪري چڪو آهي.
ڪتاب جي صفحي 566 ۾ لکيل آهي ته جڏهن جيئندي بهڻ جوان ٿي ته گل خان نظاماڻي ۽ سندس سوٽ خليفي هر هڪ پنهنجي پٽ لاءِ جيئندي جو سڱ گهريو، پر ان کي انڪار ڪيو ويو. ڪتاب جي صفحي 60 ۾ لکيل اهي ته محبت فقير ڪيل وعدي کي پاڙيندي والي ڏني جي گهر ڀاتين جي زيارت جي لاءِ پير سائين کان اجازت ورتي هئي. ان کان پوءِ ڪتاب جي 61 صفحي ۾ آهي ته پير سائين جڏهن زيارت لاءِ ٽائيم ڏنو ته جيئندي جي ماءُ جئيندي کي ٻانهن کان وٺي اوچتو پير سائين جي اڳيان وٺي آئي ۽ بطور اُٺڻي طور حوالي ڪئي ۽ پير سائين قبول ڪئي.
اڳتي هلي ڪتاب جي صفحي 142 کان 1466 ۾ تفصيل سان لکيل آهي ته داد محمد نظاماڻي جيڪو خليفي نظاماڻي جو پٽ هو، انهن پنهنجن ماڻهن سان گڏجي جيئندي تي ”ڪاري“ هجڻ جو الزام هڻي وساڻ ذات جي ڇوڪري کي ”ڪارو“ قرار ڏئي قتل ڪري پوءِ جيئندي جي گهر آيا ۽ کيس قتل ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويا. ( ياد رهي ته جيئندي جي اُٺڻي ٿيڻ کان اڳ خليفي نظاماڻي پنهنجي پٽ لاءِ جيئندي جو سڱ گهريو هو، پر بهڻن پاران انڪار سبب، اهو پلاند وٺڻ لاءِ اهو پلان ٺاهيو ويو).
جيئن ته ان وقت والي ڏنو بهڻ شهيد ٿي چڪو هو ۽ جيئندي جو ڀاءُ سائين رکيو گهر جو وڏو هو، سو نظاماڻين جو زور هو ته جي اوهان ڪاري ڪري کيس قتل نه ڪيو ته اسان خود قتل ڪنداسين. ان کان پوءِ بي قصور جيئندي کي هڪ واه جي ڪناري تي وٺي آيا، ان سان گڏ الزام هيٺ آيل قتل ٿيل وساڻ ڇوڪري جي لاش کي پڻ گڏ واه تي کنيو آيا جنهن کي پهرين قتل ڪري چڪا هئا. جيئندي جي ڀاءُ داد محمد نظاماڻي کي چيو ته منهنجي ڀيڻ ڪاري ناهي پر اوهان جو زور آهي ته کيس ڀلي قتل ڪيو.
اها ڳاله ٻڌي جيئندي رڙ ڪري چيو ته ” ڀاءُ ائين نه ڪجانءِ. جيستائين مان زنده آهيان. هي وحشي ماڻهو منهنجي جسم کي هٿ لڳائي نه ٿو سگهي. مري ويس ته ڪنهن تي ميار ناهي. مان تنهنجي هٿن ۾ مرڻ چاهيان ٿي. مان ائين آرام سان مري سگهنديس.
ڀاءُ! اڄ مان مرڻ لاءِ بلڪل تيار آهيان.“
ڪتاب جي صفحي 1466 ۾ لکيل آهي ته سائين رکيو هڪ لمحي لاءِ سوچڻ کان پوءِ ڀيڻ جيئندي کي چيو ته، ” گهٽ ۾ گهٽ تون منهن ته ٻئي پاسي ڪر.“
سائين رکيو هن ڏانهن آخري ڀيرو نهاريو، سندس نظرون هر احساس کان خالي هيون. پوءِ هن پوتيءِ سان منهن ڍڪيو ۽ ڪنڌ جهڪائي چيو، ”هاڻي.“
”سندس ڀاءُ جي ٻِهٿڙي ڪهاڙي پوري سگه سان سندس ڪنڌ مٿان لٿي ۽ پوري جاءِ تي لڳي.
ڪتاب جي حوالن سان ڀلي ڪنهن کي اختلاف هجن پر جيئندي جي بي قصور ڪاري قرار ڏيڻ جو سانحو پيش آيو، جيڪو تاريخ ٻڌائي ٿي ته کيس بي قصور شهيد ڪيو ويو.
سائين عطا محمد ڀنڀرو صاحب ڪتاب جي انتساب م لکي ٿو ته، ” آءُ هي قلمي پورهيو شهيد جيئندي بهڻ، شهيد والي ڏنو بهڻ ۽ ٻين شهيدن جي نالي سان منسوب ڪيان ٿو.
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.
حوالو 1؛ ڪتاب؛ حُر گوريلا جنگ، ليکڪ عطا محمد ڀنڀرو
حوالو 2؛ بشير ڪالاڻي جي فيس بُڪ وال

راجا وڪرمادتيه

جي ايم سيد پنهنجي ڪتاب سنڌوءَ جي ساڃاھ ۾ لکي ٿو تہ ، مها راجا وڪرمادتيه جي ڏينهن ۾ آريا برهمڻ، ويدڪ ڌرم جي پرچار لاءِ عرب ويندا هئا. هڪ عرب شاعر نعمان بن آدم راجا وڪرماجيت جي ساراهه ۾ هڪ نظم لکيو آهي، جيڪو حميده لائبرري يروشلم ۾ موجود آهي.
عمرو بن هشام حارث چون ٿا ته اصل ۾ شو جو پوڄاري هو. اصل ۾ ان شاعر کي عرب ابوالحڪم (ڏاهپ جو ابو) سڏيندا هئا جو پوءِ نبي پاڪ صه کي نه مڃڻ ڪري مسلمانن سندس نالو بدلائي ابوجهل جي لقب سان مشهور ڪيو. هو مڪي شهر جو مکيه ماڻهو عالم ۽ شاعر هو. ان هڪ نظم، شو مهاراج جي شان ۾ لکيو آهي جنهن ۾ آهي ته مهاديو جي تعريف ڪرڻ ڪري ماڻهو کي وڏو درجو نصيب ٿئي ٿو، ڀارت مذهب جو مرڪز آهي، جتي پهچي ماڻهو کي ڇوتڪارو حاصل ٿئي ٿي … اهو نظم قاهره جي الهلال اخبار مارچ 1932ع ۾ ڇپيو.
حوالو؛ ڪتاب: ڌرتي ماتا
نوٽ؛ مٿيون ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي

An article on G. M. Syed in Indus Roman Sindhi

By: Late Chacho Hafeez Qureshi

Sindh jay samaaj mein kahen maannho’a jo Sayad hujann bu kamaaee jo zareeyo aahay, un sayad jo waree sajaada nasheen huann wetar wadheek kamaaee jo zareeyo aahay, aein un jo siyaasat mein huann bb’a chaar wikkhoon wadheek kamaaee waaro kam aahay. Sayad khhy Sindh jay samaaj maan maalee faaido haasil karann jaa mathiyaan tay zareeya aahin.
سنڌ جي سماج ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جو سيد هجڻ به ڪمائيءَ جو ذريعو آهي، ان سيد جو وري سجادا نشين هئڻ ويتر وڌيڪ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي ۽ ان جو وري سياست ۾ هئڻ ٻه چار وکون وڌيڪ ڪمائيءَ وارو آهي. سيد کي سنڌ جي سماج مان مالي طرح فائدو حاصل ڪرڻ جا مٿيان ٽي ذريعا آهن
Sayad sajaada nasheen bu aahay, siyaasat bu karay tho, par anjnaa bu wadheek, Sayad falsafee bu aahay, lekhhak bu aahay. Par unhan panjan manjhaan, hin darwesh zaati faaido ko bu haasil na kayo, hin kay bu bb’a chaar paisaa kon’a kamaaya aahin, hin kahen kkhan bu kujh na warto aahay. Subhini khhay ruggo ddhino athas. Hin hitaan jay samaaj mein nazar niyaaz aein bbee ahrray qism jee ddaytee laytee waaran imkaanan khhy aazadi saan rad karay hik naeen rasam shuroo kaee aahay.
سيد سجادا نشين به آهي، سياست به ڪري ٿو، پر اڃان به وڌيڪ، سيد فلسفي به آهي، ليکڪ به آهي، پر انهن پنجن منجهان هن درويش ذاتي فائدو ڪو به حاصل نه ڪيو آهي، هن ڪي به ٻه چار پيسا ڪون ڪمايا آهن. هن ڪنهن کان به ڪجهه ڪون ورتو آهي، سڀني کي رڳو ڏنو اٿس. هن هتان جي سماج ۾ نظر نياز ۽ ٻي اهڙي قسم جي ڏيتي ليتي وارن امڪانن کي آزاديءَ سان رد ڪري، هڪ نئين رسم شروع ڪئي آهي

(چاچو حفيظ قريشي)

Courtesy: Indus Roman Sindhi blog

سپتو

لفظ هَفِتِ جيڪو اصل ۾ فارسي لفظ آهي ان جي سنڌي معنا ست ٿئي ٿي ۽ ان کي سپت به چوندا آهن. جيئن ته لفظ هفت جيڪو ستن (ايڪاين) لاءِ استعمال ٿئي ٿو سو عام طور تي مهيني جي چوٿين حصي لاءِ استعمال ٿيندوآهي ۽ ان ۾ سَتَ ڏينهن هوندا آهن. ساڳئي نموني سنڌيءَ ۾ مهيني جي چوٿين حصي لاءِ لفظ سپتو (Sapto) استعمال ٿئي ٿو. قديم سنڌيءَ جي “س” سان شروع ٿيندڙ لفظ گهڻو ڪري قديم فارسيءَ ۾ “ھ ” سان شروع ٿا ٿين، ان قسم جو فرق اوهان کي قديم ڪتاب رڳ ويد ۽ فارسيءَ جي قديم ڪتاب اوستا ۾ ملندو مثال طور: جيڪو لفظ رڳ ويڌ ۾ سپت سنڌو استعمال ٿيل آهي، سو ساڳيو لفظ فارسيءَ جي ڪتاب اوستا ۾ هفت هندو جي نالي سان درج آهي، ان کان سواءِ سرسوتي نديءَ لاءِ هرهوتي ندي استعمال ٿيل آهي وغيره . ان مان ڄاڻ پوي ٿي ته سنڌي لفظ سپتو پهرين فارسي اثر جي ڪري ۽ ان کان پوءِ اردوءَ جي آڳانجهائي (غلبي) جي ڪارڻ هفتي ۾ تبديل ٿي پيو آهي، تڏهن به اڃان تائين گهڻا ماڻهو ان کي سپتو به چوندا آهن.

نوٽ؛ هتي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سيڪيولر ازم

سيڪيولر ازم (Secularism) مان مراد اها  آهي ته مختلف، مذهبن، ڌرمن، عقيدن، فرقن ۽ مسلڪن جا ماڻهو ڪنهن به سماج ۾ امن، شانتي ۽ ڀائيچاري سان تڏهن ئي رهي سگهن ٿا، جڏهن مذهبن، ڌرمن، عقيدن، فرقن، ۽ مسلڪن کي ذاتي ۽ شخصي قرار ڏنو وڃي ۽ هر هڪ کي پنهنجي عقيدي ۽ مذهب جي مطابق هلڻ جي آزادي هجي. پر اها آزادي نه هجي ته اهو پنهنجا عقيدا، ريتون ۽ رسمون ٻين تي مڙهي. باقي ٻيا رياستي، حڪومتي، سماجي، سياسي، قانوني، معاملا زندگي ۽ زماني جي گهرجن مطابق گذاريا وڃن.

جي ايم سيد

جي ايم سيد، سنڌ سان ائين پيار ڪندو آهي جيئن ڪو ٻار جيئريُ ڪوسيءَ ڪُک ِ سان ڪندو آهي. هن لاءِ سنڌ رڳو ڪاڇو ۽ ڪوهستان، کيرٿر ۽ ڪارونجهر نه هئي، هي ڏاڏا پڙڏاڏا به آهن جي ڪڏهن به مئا نه هئا ۽ جي هر عيد نماز تي ان سان ڪٺا هوندا آهن. مان چاهيان ٿو ته جي ايم سيد تي هڪ نظم لکان. هي وحدت الوجودي، هي صوفي لڪوفي، هي اڌو گابرو ساميوادي ۽ پڪو پختو ديش ڀڳت، هيُء ماکيُء .کان مٺڙو ۽ وهه کان ڪڙو ماڻهو مون کي هڪ جهوني بڙ وانگر لڳندو آهي . جڏهن سج ٽامڙي هڻي ويندو وڌيڪ گهاٽي ٿي ويندي َ آهي تڏهن هن جي ڇانو ۾ ڪيئي پکيئڙا پنک پساريندي ڏٺا آهن؛ پر مان ان وقت جي َ ان ڇانو جي انتظار ۾ آهيان جڏهن عقاب انهيُء بڙ مٿان ڦيرا ڏيئي، تتل سج کي تيز نظرن .سان گهوريندي ڏسندا. (شيخ اياز)

نوٽ؛ هي ٽڪرو سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

جي ايم سيد

سنڌ جي سماج ۾ ڪنهن ماڻهوءَ جو سيد هجڻ به ڪمائيءَ جو ذريعو آهي، ان سيد جو وري سجاده نشين هئڻ ويتر وڌيڪ ڪمائيءَ جو ذريعو آهي ۽ ان جو وري سياست ۾ هئڻ ٻه چار وکون وڌيڪ ڪمائيءَ وارو آهي. سيد کي سنڌ جي سماج مان مالي طرح لاڀ ماڻڻ جا مٿيان ٽي ذريعا آهن. سيد به آهي، سجاده نشين به آهي، سياست به ڪري ٿو، پر اڃان به وڌيڪ، سيد فلسفي به آهي، ليکڪ به آهي پر انهن پنجن منجهان هن درويش ذاتي فائدو ڪو به حاصل نه ڪيو آهي، هن ڪي به ٻه چار پيسا ڪو نه ڪمايا آهن. هن ڪنهن کان به ڪجهه ڪونه ورتو آهي، سڀني کي رڳو ڏنو اٿس. هن هتان جي سماج ۾ نظر نياز ۽ ٻي اهڙي قسم جي ڏيتي ليتي وارن امڪانن کي آرادي سان رد ڪري هڪ نئين رسم شروع ڪئي آهي!
(چاچو حفيظ قريشي)

نوٽ؛ جي ايم سيد تي لکيل مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سومناٿ تي محمود عزنوي جي ڪاهه – فرضي قصو يا حقيقت

مخلتف ريسرچ اسڪالر ۽ تاريخ جي ڇنڊڇاڻ ڪندڙ تحقيقدان ان ڳالهه يا دعوا جي پڪن ثبوتن، سچائين ۽ مظبوط حقيقتن جي بنياد تي چيلينج ڪري رهيا آهن ته محمود غزنوي ڪو سومناٿ تي ڪاهه ڪئي هئي. ڇو جو سومناٿ، افغانستان کان گهڻو پَري، انڊيا جي رياست گجرات جو ان زماني ۾ هڪ عام ڳوٺ هو ۽ ان زماني ۾ سومناٿ جي ڪا جاگرافيائي، سياسي يا اقتصادي اهميت ڪو نه هئي. ان زماني ۾ اتي ڪجهه عام مندر هئا، پر اهڙا ڪي به ثبوت نٿا ملن ته ان زماني ۾ اتي ڪو اهم مندر هو.
سوال اهو آهي ته جيڪڏهن اتي ڪو اهم مندر هو ۽ سومناٿ ڪو اهم شهر هئو ته پوءِ هندو پنهنجي روايتن موجب ان مندر يا شهر ڏانهن ياترا لاءِ ڇو نٿا وڃن، جيئن اهي پاڪستان جي ڪٽاس راڄ مندر يا سنڌ ۽ بلوڇستان جي حد تي هنگلاج ۾ نانيءَ جي مندر ڏانهن وڃن ٿا يا جيئن هندو بنارس ياترا يا ڪشمير ۾ ٿيرٿ ياترا يا گنگا اشنان وغيره تي وڃن ٿا. تنهنڪري لڳي ائين ٿو ته مسلمانن محمود عزنويءَ کي زوري عظيم مسلم هيرو ۽ جرنيل ظاهر ڪرڻ لاءِ سومناٿ جي سوڀ جو فرضي قصو گهڙيو هو، جنهن جو حقيقت سان ڪو به لاڳاپو نظر نٿو اچي.
سوچڻ جي ڳالهه آهي ته محمود عزنوي، لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پهرين سڄو پنجاب پار ڪري، سنڌ جي ريگستاني علائقي ۽ پوءِ ڌٻڻن واري علائقي مان گذري، سفرن ۽ منزلن جا سور سهي وڃي گجرات تائين رسيو ۽ سندس رستي ۾ ڪنهن سان جنگ جي به ڪا شاهدي نٿي ملي. ڇا محمود عزنوي ۽ سنڌس هيڏي ساري لشڪر ڪا سليماني ٽوپي پائي رکي هئي جو اهو ڪنهن کي به نظر نه آيو ۽ سدو وڃي سومناٿ پهتو.
حقيقت اها آهي ته ان زماني ۾ زرعي حوالي سان خوشحال ۽ سَرهي رڳو سنڌ هئي (ان زماني ۾ ڪشمير تائين جو علائقو لڳ ڀڳ سنڌ ئي هو)، اهي ئي ڪارڻ هئا جو سڀئي ٻاهريان ڦورو رخ سنڌ ڏانهن ئي ڪندا هئا. ان زماني ۾ سنڌو نديءَ جي ڪري، سنڌ ۾ ڪڻڪ، خوراڪ، وهٽن، ميون ۽ ڀاڄين جي گهڻائي جي هوند اصل ۾ ڦوروئن ۽ ڌاڙيلن کي سنڌ تي ڪاهي اچڻ لاءِ انهن جي دل ۾ اِڇا يا خواهش پيدا ڪندي هئي. اهو ئي سبب هو جو محمود عزنوي سترانهن ڪاهون رڳو سنڌ ۽ پنجاب تي ڪيون ۽ پوءِ نيٺ ان سڄي پرڳڻي کي پنهنجي سلطنت يعني هاڻوڪي افغانستان ۾ ضم ڪري ڇڏيو.
محمود عزنوي کي عظيم مسلمان سپهه سالار ظاهر ڪرڻ رڳو سياسي مقصدن لاءَ هو. ان جو حقيقتن يا سچائي سان ڪو لاڳاپو نه هئو. ڇو جو محمود عزنوي جي پنهنجي علائقي يعني باميان، افعانستان ۾ گوتم ٻڌ جا وڏا وڏا بُت موجود هئا، جيڪڏهن محمود عزنوي اهڙو ئي سچو بت شڪن هئو ته پوءِ ان افغانستان کان هزارين ميل پَري گجرات ۾ وڃي بُت ڇو ڀڳائين، هن سومناٿ ۾ موجود بتن کان به وڏا بُت جيڪي سندس علائقي ۾ موجود هئا سي ڇو نه ٽوڙيا. تنهنڪري اها ڳالهه ته محمود عزنوي پاران سومناٿ تي ڪاهه اسلام جي واڌاري لاءِ ڪئي وئي هئي جو حقيقتن سان پَري پَري تائين ڪو لاڳاپو نظر ڪو نه ٿو اچي. بلڪي محمود عزنوني ته پاڻ ايران، خراسان جي مسلمان رياستن تي ڪاهون ڪري انهن کي تباهه ۽ برباد ڪيو هئو.

نوٽ؛ هي مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

عبدالرحيم گرهوڙي جون اڳڪٿيون

عبدالرحيم گرهوڙيءَ جون ڪيل هي اڳڪتيون مشهور آهن.
پنڌ کٽندا، سنگ ٽٽندا، مند نه وسندا مينهن،
ادب ويندو، حيا ويندو، لڄ نه رهندي ليهه،
راجا ر اڪاس ٿيندا، گولا پيئندا گيهه،
تون آهين ته شينهن پر؛ تو کي سلام ڪرڻو پوندو سهي کي.

نوٽ؛ مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

اسٽالن

ليبه يوسفزئي
اسٽالن، هڪ ڀيري پاڻ سان گڏ پولٽ بيورو ۾ هڪ ڪُڪڙ کڻي آيو ۽ سڀني جي آڏو ان جو هڪ هڪ ڪري پَر پَٽڻ لڳو، ڪڪڙ سور منجهان رَڙندو رهيو، پر اسٽالن هڪ هڪ ڪري ان جا سڀئي پَرَ پٽي اڇلائي ڇڏيا. پوءِ ڪُڪڙَ کي فرش تي اڇلائي ڇڏيو، ۽ کيسي مان ڪجهه داڻا ڪڍي ڪڪڙ ڏانهن اڇلائي هلڻ لڳو، ڪڪڙ به داڻا چڳندو اسٽالن جي پٺيان هلڻ لڳو، اسٽالن، لاڳيتو داڻا اُڇلائيندو ويو ۽ ڪڪڙ داڻا چُڳندو سندس پٺيان هلڻ لڳو ۽ نيٺ اسٽالن جي پيرن ۾ اچي بيهي رهيو.
اسٽالن، پنهنجي ڪامريڊز ڏانهن نهاريو ۽ چيو، سرمائيندار رياستن جو عوام به هن ڪُڪڙَ وانگر آهن. سندن حڪمران، پهريائين کانئن سڀ ڪجهه ڦري کين جڏو ڪري ڇڏين ٿا. پوءِ ٿوري خوراڪ يا سهولتون ڏئي کين سندن مسيحا بڻجي وڃن ٿا ۽ ڪجهه سڪن، ڪجهه گراهن جي عيوض معاشي غلامي جي ور چڙهيل ۽ اجتماعي شعور کان وانجهيل عوام اها ڳالهه وساري ويهي ٿو ته انساني روپ ۾ انهن بگهڙن ئي ته کين چوپائي جي درجي تي پهچايو آهي.

نوٽ؛ مٿي لکيل هي ٽڪرو يا مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

پڙھيو پڙھيجاءِ

سنڌ جي ڏاهي حشو ڪيولراماڻي جو قول : ”آئون ڪميونزم لاءّ وڙھي سگهان ٿو آئون ڪميونزم لاءِ مري سگهان ٿو پر ڪميونزم جي هيٺ رهڻ پسند نه ڪندس.“

نوٽ؛ حشو ڪيولراماڻي جو هي قول سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

سنڌ جي ڏاهي سانئڻ جيجي ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد

محمد ابراهيم جويو
ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد، سنڌ جي اُها باوقار، حوصله مند ۽ ساڃاهه – وان نياڻي هئي، جنهن نه رڳو پنهنجي خاندان جو پر سموريءَ سنڌ جو، سنڌ ۾ ۽ سنڌ کان ٻاهر، نالو روشن ڪيو. هُن جو والد محترم سائين جي .ايم.سيد سنڌ جي اُها عزت لائق شخصيت هو، جنهن جو جديد سنڌ ۽ اُن جي جديد قومي شعور جي تعمير ۾ لازوال ڪردار هو.
ڊاڪٽر دُرِ شهوار سيد، پنهنجي والد جي تربيت هيٺ رهي، انهن جي سٻاجهائپ ۽ سادگيءَ، سيرت ۽ ڪردار واريءَ بلنديءَ ۽ علم ۽ عمل وارا گڻ حاصل ڪري، سچ پچ پاڻ کي سنڌ جي سرزمين جي هڪ مثالي گڻوان، سٻاجهي ۽ عالم عورت ثابت ڪيو.
باوجود خانداني رسمن جي قيد ۾ جڪڙيل سماج جي رڪاوٽ جي، هِن سدوريءَ ۽ سلڇڻي نياڻيءَ، صرف ۽ صرف پنهنجي والد محترم جي محبت، رهبريءَ ۽ ساٿ سان، سنڌ يونيورسٽيءَ کان ڏورانهين انگلنڊ جي سَسيڪس يونيورسٽيءَ تائين جو علمي سفر طيءَ ڪيو، ۽ وڏيءَ محنت، اورچائيءَ ۽ همت سان پيءُ جي خواهش جو احترام رکندي، سنڌ جي صوفين جي عالمي پيغام “Universal Message of Sufis of Sindh” جهڙي هڪ دلپذير ۽ اعليٰ موضوع جو انتخاب ڪيو، ۽ سالن جي پورهئي ۽ ڏاکڙن، ۽ علمي وسيلن ۽ خود پئسي جي محدوديت جي باوجود، سنڌ جي اُن “پهرينءَ نياڻيءَ هئڻ” جو شرف حاصل ڪيو، جنهن شاهه لطيف جي فڪر عظيم ذريعي سنڌ جي صوفين جي جامع پيغام تي ڊاڪٽريٽ جي مُستَنِد ۽ مُعتبر ڊگري حاصل ڪئي.
سنڌ جي هن پُر عزم نياڻيءَ، پنهنجي علم جي تڪميل لاءِ، ڪيڏي نه جاکوڙ ۽ ذهن جي ڪيڏيءَ نه يڪسُوئيءَ ۽ همه گيريت کان ڪم ورتو مختلف ادارن ۾ داخلا جا ڏکيا مرحلا، استادن ۽ علمي رهبرن (Guides) جي علمي فيض جو استفادو، ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتابن ۽ دستاويزن جي تلاش ۽ انهن جي تفصيلي ۽ باريڪ مطالعو، مختلف ٻولين جي ڄاڻ جي حاصلات، ۽ تصوف، ويدانت ۽ يورپ جي Mysticism بابت، مذهبن ۽ فلسفن جي اڀياس، ايم اي، ايم فِل ۽ پي ايڇ ڊي جي علمي ۽ مطالعاتي تقاضائن جو پورائو- اهي ڏکيا ۽ اڻاوالَڪَ هئا، جيڪي سَنَ جهڙي ڪُنڊائتي ڳوٺڙي ۽ پيراڻي / سَيداڻي گهر جي نياڻيءَ کي نه رڳو لنگهڻا پيا، پر، سنڌيءَ جي مقبول محاوري موجب، “ٽڪر ٽاڪڻا” پيا. اُن سڄي سفر ۾ جيڪا رهنمائي سيد اعظم، سائين جي ايم سيد، پنهنجي نياڻيءَ جي ڪئي، سا سچ پچ ته والدين لاءِ هڪ سبق ۽ هڪ مثال آهي.
جيجي دُرِ شهوار جون لکڻيون پڙهي پختي عزم ۽ ارادي واريءَ نياڻيءَ جي مستقل مزاجيءَ کان متاثر ٿيڻو پوي ٿو، اُتي سندس علم جي راهه ۾ رڪاوٽن جي ڄاڻ پڻ ملي ٿي، ۽ اُتي اسان جي ملڪ جي ادارن، استادن ۽ شاگردن جي ابترحال جو نقشو به اسان جي اکين آڏو تَريِ اچي ٿو ۽ معلوم ٿئي ٿو ته منزل جي حاصلات لاءِ رڳو جذباتيت ۽ هلڪي نعري بازي ضروري نه آهي، پر اُن لاءِ اول العزميءَ، ڄاڻ ۽ محنت ۽ خالص محنت جي ضرورت آهي.
جيجي دُرِ شهوار مادر علمي سنڌ يونيورسٽي، ڄامشوري، مان 28 نومبر 19722ع تي، يعني اڄ کان پورا 42 سال اڳ، جِي جِي دُرشهوار پنهنجي والد محترم کي لکيو هو، اُهو خط پڙهي، محسوس ٿئي ٿو ته اسان جي استادن ۽ شاگردن جو معيار ۽ ذهني سطح اڄ به اُتي ئي بيٺي آهي. خط ۾ لکي ٿي:
“انهن نوجوانن جو ذهن ڪڏهن بالغ ٿيندو، ڪجهه چئي نٿو سگهجي، ڪهڙي مُنهن سان هِنن ۾ اميدون رکجن، جيڪي سڄو سالُ ڪلاسن جو مُنهن ڪونه ڏسن، امتحان ۾ استادن کي ريوالوَر ڏيکاري، ڌمڪيون ڏئي، آرام سان ڪاپي ڪري، پوزيشن کڻن ۽ فرسٽ ڪلاس پاس ٿين! پوءِ انهن جي قابليت جو اندازو خود لڳائي سگهون ٿا. اِنهيءَ جي باوجود افعالن جا سٺا هجن ته به چڱو!
“ٻئي طرف استاد هر حالت ۾ پنهنجا دقيانوسي عقيدا شاگردن تي مڙهڻ جي ڪوشش ۾ آهن! جيڪو نه مڃين، ته ڊگريءَ تان هٿ کڻي- جيئن 14 سالن کان پوءِ مس مس وڃي الانا صاحب کي ڊگري ملي آهي! جن جي نظر ۾ ڌرتيءَ سان محبت ۽ ڌرتيءَ جي ساراهه ڪفر آهي، ۽ ٻئي طرف Virtues (نيڪيون) صرف ۽ صرف مسلمانن جي ميراث آهن، جيڪي ٻئي ڪنهن به مذهب جي پوئلڳن ۾ ٿي نٿيون سگهن! سواءِ سندن گروهه جي ملن جي، ٻيا هنن جي نظر ۾ سڀ ڀٽڪيل آهن! تعليم نه ٿي، هڪُ تماشو ٿيو. اهڙن استادن ۽ شاگردن سان گڏ ڪم ڪرڻ لاءِ يا هنن جهڙو ٿيڻو پوي يا چرين جي اسپتالن ۾ اڳ ئي روم رزرو ڪرائي ڇڏجي!”
ڇا، اڄ به ساڳي حالت نه آهي؟ استاد مارون کائين پيا، تعليمي ادارن ۽ هاسٽلن کي چو ديواريون ڏئي جيل خانو بنايو ويو آهي، شاگردن ۽ استادن کان رينجرس ۽ پوليس وارا تلاشي وٺي، پوءِ کين اندر داخل ٿيڻ ڏين ٿا! جتي تعليم جي محافظ رينجرس ۽ پوليس هجي، استاد شاگردن کان ڊڄن ۽ شاگرد پنهنجن هيڻن تي آڪرا ۽ پروان ڏاڍن جا غلام هجن، اُتي تعليم جو معيار ڪيئن بلند ٿيندو! جتي درسگاهن ۾ آزاد سوچ اختيار ڪرڻ جو حق نه هوندو ته ڪَٽَر پڻي استادَ لائق ۽ ذهين شاگردن کي لازمي طرح 14سالن ۾ ڊگريون ڏيندا، ۽ چاپلوس ۽ “تون مون کي حاجي چَئُه، مان توکي قاضي چوان” قسم جي شاگردن کي ٻن ٽن سالن اندر ڊگريون ملي وينديون، ۽ پوءِ ڊگرين جي ڀَريُن وارا ڊاڪٽر جيڪو ذهني علاج هِن اٻوجهه ۽ وهمن ۾ ورتل غلام قوم جو ڪندا، اُن جي نتيجي کان باخبر آهيون.
اهڙي طرح جِي جِي دُرشهوار علم جي حاصلات لاءِ جڏهن پرڏيهه لاءِ اُسَهِي هئي، ته هن جو مطمع نظر صرف ڊگري نه هو، پر هُن جو مقصد علم جي حاصلات هئي، پوءِ اُهو علم انگلنڊ ۾ ملي يا ايران ۾، آمريڪا ۾ ملي يا انڊيا ۾ هر هنڌ هُن ڪوشش ڪئي، ۽ پنهنجي وسيع النظر، وسيع القلب ۽ عالم والد کان وک وک تي رهنمائي حاصل ڪئي، ۽ جڏهن علم حاصل ڪري موٽي، ته مان ۽ مريادا سان ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اچي استاد ٿي. ولايت ۾ تعليم دوران تصوف ۽ شريعتي مذهبن جي مقابلي جهڙي وسيع ۽ گنجلڪ موضوع جي اڀياس لاءِ هِن ذهين، حساس ۽ باصلاحيت نياڻيءَ کي ڪهڙيءَ طرح لائبريريون ڀيٽڻيون پيون، ڪهڙن ڪهڙن استادن جي ليڪچرن ۾ شريڪ ٿيڻو پيو. پر باوجود ان جي سندس ڄاڻ اڻپوري ۽ تشنه رهجي وڃي ٿي، ته سندس ٻاجهارو محسن، عظيم پيءُ هڪ ماهر استاد بنجي، سندس رهنمائي ڪري ٿو ۽ کيس سمجهائي ٿو ته کيس ڪهڙا ڪهڙا ڪتاب پڙهڻ گهرجن. اِن مان سائين جي ايم سيد جي علمي برتريءَ ۽ وسيع مطالعي جي ڄاڻ پوي ٿي ته جتي انگلنڊ جا قابل استاد درشهوار جي رهنمائي ڪرڻ ۾قاصر رهن ٿا، اُتي سائين جي ايم سيد جِي جِي جي نه رڳو رهنمائي ڪري ٿو، پر کيس گهربل ڪتاب هِتان هتان هٿ ڪري موڪلي ٿو. ائين ڄڻ تها سان جي هيءَ سُلڇڻي ۽ محنتي نياڻي ٽطرفو علم، يعني ذاتي مطالعي، استادن جي رهبريءَ ۽ والد جي سکيا وسيلي، حاصل ڪري ٿي. ان مان ڄاڻ پوي ٿي ته اسان جي ملڪ ۾ ڊگري وٺڻ ڪيتري آسان آهي ۽ ٻاهر ڪيتري مشڪل ۽ ڏکي آهي!
جِي جِي درشهوار جڏهن پنهنجي ماءُ جي وفات تي پريشان ٿي وڃي ٿي ته کيس اُن ڏک برداشت ڪرڻ لاءِ سائين جي ايم سيد جيڪو عالمانه خط لکن ٿا، سو پڙهڻ جهڙو آهي.
“زندگي هڪ روشنيءَ جي جهلڪ وانگر آهي جڏهن ڏيو يا بتي وسامي ٿي ته ڄڻ هئي ڪانه، اهي ڏک ۽ ارمان سڀ ائسوسيئيشن جي ڪارڻ آهن، جي زندگيءَ جي سمورن دکن جو ڪارڻ ٿين ٿا. مهاتما گوتم به اهڙيون حالتون ڏسي ۽ اُن سان، جي دک پيدا ٿين تن مان ڇوٽڪاري حاصل ڪرڻ لاءِ ورهين جا ورهيه بن ۾ رهي، ڌيان ۽ فڪر بعد، زندگيءَ جي اسرار کان واقف ٿيو هو، جنهن بعد کيس معلوم ٿيو ته دک سڀ لاڳاپن جي ڪارڻ پيدا ٿين ٿا. اُنهن جي ڄار مان آزادي حاصل ڪرڻ صحيح علم جو مقصد آهي. جنهن کي ٻُڌي سڏيو اٿن. تو کي فلسفه روح مذهب جي پِڙهڻ لاءِ ان ڪري موڪليو اٿم ته تون اُن نروان جي راز کان واقف ٿين، “بيدل” سائين فرمائي ٿو:
سک رمز وجود وڃاوڻ دي
نهين حاجت پڙهڻ پڙهاوڻ دي
هاڻ جي تون جنهن کي علم حقيقي يا روحاني رمزون معلوم ڪري، ماڻهن کي ان مان واقف ڪرڻ لاءِ موڪليو اٿم، سا لاڳاپن جو شڪار ٿي، دک جي انتها جو ائين اظهار ڪندينءَ، ته اسان جو ڪهڙو حال ٿيندو……” (12-1-1976)
هيءَ سنڌ جي بي بها ۽ بي بدل نياڻي، سنڌ جو وڏو اثاثو (Assett) هئي. هن جي پي ايڇ ڊيءَ جي ٿيسز جي اهميت محسوس ڪندي، سنڌي ادبي بورڊ اُن کي انگريزيءَ ۾ ڇپايو، ۽ اُن جو اردو ترجمو پڻ تازو ڇپجي چڪو آهي.
جِي جِي درشهوار جي ڪَمِٽمينٽ (سِرَ سيتائيءَ) محنت ۽ اورچائيءَ جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته پاڻ ٽن سالن لاءِ لطيف چيئر، ڪراچي يونيورسٽيءَ، جي چيئر پرسن بڻي، ته اُن مختصر عرصي ۾ ڪيڏو نه معيار جو ڪم ڪري ڏيکاريائين، اُن جو ثبوت سندس هيٺين سهيڙيل ۽ شايع ڪيل ڪتابن مان ملي ٿو:
(1) شاهه لطيف ۽ سنڌي موسيقي، (2) شاهه لطيف تي تحقيق، (33)شاهه لطيف بابت ببليو گرافي، (4)شاهه جو رسالو (چئن زبانن ۾) جلد 1، (5) ڪشف الابيات (ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جي سهيڙيل ڪتاب جي تدوين)، (6)تحقيق جو طريقيڪار
آخر ۾ سائين جي ايم سيد جا هي پيار ڀريا دعائيه ۽ اعترافي لفظ اسان جي هن بي بدل نياڻيءَ لاءِ وڌ ۾ وڌ خراج به آهن ته “تنهنجي تعليم جي ڪاميابي منهنجي زندگيءَ جي مِشن جي سرانجاميءَ جو واڌارو آهي!”

نوٽ؛ ڊاڪٽر دُر شهوار سيد تي لکيل مٿيون مواد سوشل ميڊيا تان ورتل آهي.

ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں

ڈاکٹر آکاش انصاری کی شہید نذیر عباسی کے لیے لکھی گئی سندھی نظم

ترجمہ ابراہیم صالح
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں ،
پاسبانان ظلمت کے ہاتھوں اگر ،
مرے گمگشتہ سب ساتھیوں کی طرح ،
گر میں مارا بھی جاؤں کہیں نہ کہیں ،
اشک گریاں سے پلکیں بھگونا نہیں ،
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں……
گر یہ شاہی قلعے کی فصیلیں تجھے ،
میری موجودگی کا پتہ بھی نہ دیں ،
اور دلائل کے منحوس زندان پر ،
منڈلاتی ہوئی گدھ چیلین تجھے ،
خوں آلودہ چونچوں سے محو متن ،
کچھ بتا بھی دیں ..
ماری ماری تھکی ، در بدر تو پھرے ،
شام غم بھی اگر ، تجھ کو یوں دیکھ کر ،
تیری حالت پہ پرسہ و ماتم کرے،
چاہے کچھ بھی ہو ماں ،
دامن ضبط ہاتھوں سے کھونا نہیں
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں……
یہ تقاضاۓ خوں عباسی ہے ماں،
جسم اپنے کو تحفے میں دوں کھرچیاں،
کب تلک بنر ذہن و ضمیر و زبان ،
کب تلک وطن پر وردیاں وردیاں ،
ایسے حالات میں ،جبر کی رات میں ،
چاہے کچھ بھی ہو ماں ،
دامن ضبط ہاتھوں سے کھونا نہیں ،
ماں تو رونا نہیں ،ماں تو رونا نہیں…..
(ترجمہ ابراہیم صالح)

English translation of some stanzas of famous Sindhi poem of Shaikh Ayaz

شاعري؛ شيخ اياز
ترجمو؛ منوج ڪمار
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
مون ڪيئي ڏوههَ ڪيا آهن!
هِن سَرَ جي گدلي سينوَر ۾،
هي نيل-ڪنول به ته ڏوهي آ،
۽ ڪوبه چَڪور انڌاري ۾،
جي اُڏري ٿو ته دروهي آ-
هي ڏوهه نه آهي، ماڻهوءَ جي
مون مِٽي ٻيهر ڳوهي آ!!
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I accept my crimes,
I have committed many crimes.
Blue lotus blossoming in sewer,
and chukar bird flying in darkness,
Are all criminals.
Isn’t it a crime
That I have kneaded anew,
The clay of man?
Yes, I accept my crimes.
هي ڏُوهه نه آ، آڪاس ڇڏي،
مون پريت لڳائي ڌرتيءَ سان؟
هوءَ سانجهي جا ست-رنگ هُئي،
مون ڪانه قبولي سِجَ ڪَنان-
ٿو آگَم آگَم ٿي اُڀران،
۽ ڪِرڻا ڪِرڻا ٿي برسان،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
Isn’t it a crime that I have left lofty sky,
instead loved the beloved mother earth ?
I resist the temptation of accepting the joyful night,
And long for the bright dawn.
I have floated with gracious clouds,
and, rained down with bright rays.
Yes, I accept my crimes.
هي ڏوههُ نه آ، هن ڌرتيءَ تي،
مون دل جي ديوَل جوڙي آ؟
تو نفرت جي ديوار کنئي،
مون اُن جي پاڙ اُکوڙي آ-
مون ڳاتا گيت محبت جا،
مون واڳ وطن جي موڙي آ،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
Isn’t it a crime;
That I have built a temple of love,
on the earth?
And,demolished
the wall of hate, you have erected.
I have sung the songs of love,
and, have steered my land anew.
Yes, I accept my crimes.
مون آزاديءَ جي سَئن هنئي،
مون لاٿا طوقَ غلامن جا،
هي گيت هُيا يا جادو ها،
زنجير ٽُٽا ايامن جا!
سڀ موتي سمجهي چونڊن ٿا،
اڄ ڳوڙها مُنهنجي دامن جا،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I sung for liberty,
I removed the iron collars,
From necks of slaves.
These magical songs,
Broke the chains of centuries.
All now pick my tears,
Thinking them precious pearls,
Yes, I accept my crimes.
مون ڏات انوکي آندي آ،
ٿي تند وڙهي تلوارن سان!
ٽڪرايان پنهنجا گيت جڏهن،
ٿو آئون سندءِ ديوارن سان،
ٿا تنهنجا ڀاري بُرجَ لُڏن،
تون هيڻو آن هٿيار سان-
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي هان-
I have brought a singular talent,
Strings of musical instruments are at war with swords,
my songs are striking against your metallic walls,
Your massive forts are shaking ,
And, with heavy weapons, you went to be weak.
Yes, I accept my crimes.
تون مون کي ڦاهي چاڙهيندين،
مان توکان مورُ نه مرڻو هان-
گُنجار ڪندي جا مون کان پو،
تنهن جندڙيءَ جو مان جهرُڻو هان-
ٻيو چارڻ بڻجي، چَنگُ کڻي،
مان ورڻو هان، مان ورڻو هان،
مان ڏوهي هان، مان ڏوهي
You’ll send me to gallows,
But I’ll be back and alive.
I am fountain of the life,
That will flow unhindered even in my absence,
I’l resuscitate from my ashes ;will come back again,
Like minstrel carrying the harp.
Yes, I accept my crimes.
نوٽ؛ شيخ اياز جي مٿئين شاعري ۽ ان جو منوج ڪمار طرفان ڪيل ترجمو سوشل ميڊيا (فيس بُڪ) تان ورتل آهي.